Rocznik Przemyski Historia

 

Dotychczasowe numery

 

Rocznik Przemyski. Zeszyt Historia t. 49, z.3 : 2013

Rocznik Przemyski. Zeszyt Historia t. 48, z.4 : 2012

Rocznik Przemyski. Zeszyt Historia t. 45, z.4 : 2009

 

 

ZAWARTOŚĆ „ROCZNIKA PRZEMYSKIEGO. HISTORIA”, T. 51, z. 3 (18): 2015

 

 

 

ARTYKUŁY I ROZPRAWY

ANNA SICIAK

Początki i rozwój kultury książki drukowanej w Przemyślu od 1754 do 1867

JANUSZ FRYKOWSKI

Parafia unicka p.w. św. Michała Archanioła w Dutrowie w świetle osiemnastowiecznych wizytacji kościelnych

MAGDA ARSENICZ

Kreacja Przemyśla jako miejsca o znaczeniu historycznym w działalności inteligencji galicyjskiej na przełomie XIX i XX wieku .

ADAM BIAŁOŃ

Bractwo Świętego Mikołaja w Przemyślu: geneza i funkcje od momentu powstania do czasów współczesnych

ADAM ŚWIĄTEK

Patron Polski, Litwy i... Rusi? Rzecz o lwowskich obchodach czterechsetnej rocznicy śmierci Jana z Dukli w 1884 roku

BERT ROSENTHAL

Affäre Oberst Redl Finalfassung. Eine zusammenfassende Betrachtung des Forschungsstandes zu den möglichen Umständen seines Todes mit einer kritischen Hinterfragung der überlieferten Narrative

TOMASZ POMYKACZ

Kontrowersje wokół osoby dowódcy obrony fortu I/1 „Łysiczka”

SERGII GLADYSHUK

Ruch ukraiński a formowanie polskiej administracji na Wołyniu w latach 1919–1921 (w świetle dokumentacji „Towarzystwa Straż Kresowa”) .

II. MATERIAŁY ŹRÓDŁOWE

GRZEGORZ KLEBOWICZ

Nowożytne wizytacje kościelne jako uzupełniające źródło do problemu zniszczeń i najazdów w XVII wiecznej ziemi przemyskiej i sanockiej

ADAM SZCZUPAK

W pamiętnych dniach Przemyśla. Wojenne zapiski bp. Konstantyna Czechowicza, ks. Mirona Podolińskiego i ks. Aleksandra Zubryckiego z lat 1914–1915

PIOTR HASZCZYN

Wielka Wojna w okolicy Krzywczy w świetle wspomnień i innych źródeł

III. SPRAWOZDANIA

TERESA WÓJCIK

Exchanging Gifts of Language, Culture, and Friendship: The Kosciuszko Foundation Summer Immersion Camps

IV. RECENZJE

KONRAD WNĘK

Recenzja książki: Sabina Rejman, Działalność samorządów gminnych w zakresie bezpieczeństwa i porządku publicznego w znaczniejszych miastach zachodnio-galicyjskich w latach 1889–1914, Rzeszów 2013, ss. 315

TOMASZ PUDŁOCKI

Recenzja książki: Mieczysława Trześniowska, Rosław Pawlikowski, Profesorowie Gimnazjum i Liceum w Brzozowie w latach 1909–1939, Brzozów 2013

OSKAR OSTAFIN

Katalog niesamowitości. Recenzja książki: Eliza Krzyńska-Nawrocka, Ciemne terytoria. Człowiek i świat w prozie Stefana Grabińskiego, Kraków 2012, ss. 330

JOLANTA CZARTORYSKA

Recenzja książki: Prowincja galicyjska wobec I wojny światowej. Konteksty, porównania, przykłady, pod red. Tomasza Pudłockiego i Arkadiusza S. Więcha, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu, Przemyśl 2014

 

 

ZAWARTOŚĆ ZESZYTU 3 HISTORIA „ROCZNIK PRZEMYSKI”, T. 50: 2014

 

TOMASZ PUDŁOCKI

Wstęp

I. ARTYKUŁY I ROZPRAWY:

WIKTOR SZYMBORSKI

Odpusty związane z uczczeniem obrazów i rzeźb w średniowiecznej Polsce – uwagi na przykładzie statutów synodalnych ogłoszonych przez biskupa przemyskiego

EWA GRIN-PISZCZEK

Kaci w Przemyślu w drugiej połowie XVI i w XVII wieku

GRZEGORZ POTOCZNY

Chłopi-zagrodnicy w starostwie przemyskim w pierwszej połowie XVII stulecia

GRZEGORZ WRONA

Gospodarstwo folwarczne w Miejscu w 1788 roku

ВАСИЛЬ ІВАНОВИЧ ДЕНИСЮК

Історіографія проблеми українсько-польських відносин на Волині в контексті національної політики російського уряду в 1795–1862 роках

IZABELA WODZIŃSKA

Przepis kulinarny jako źródło do nad badań kulturą żywienia w Polsce

MARTA KARGÓL

Ubiór jako temat społecznej refleksji – dyskurs galicyjski w latach 1850–1914

BARTOSZ JAKUBOWSKI

Pawlikowscy z Medyki wobec powstania styczniowego 1863–1864

TOMASZ DUDEK

Kwestia ukraińska w polityce konserwatystów galicyjskich od objęcia rządów przez namiestnika Bobrzyńskiego do wyborów do Rady Państwa w 1911 roku

ADAM SZCZUPAK

Na rubieżach polsko-ukraińskich. Parafia greckokatolicka w Oleszycach w latach międzywojennych

WIOLETA BREJ

Ludność łemkowska w liczbach według Narodowego Spisu Powszechnego 2002 i 2011 r.

II. ŹRÓDŁA

MARIA STINIA

Początki działalności prywatnego gimnazjum miejskiego w Jaworowie w sprawozdaniach powizytacyjnych krajowego inspektora szkół Rady Szkolnej Krajowej Franciszka Majchrowicza

MARTA TROJANOWSKA

Portrety męża Michała i autoportrety jako część spuścizny artystycznej Leli Pawlikowskiej (1901-1980)

III. INFORMACJA NAUKOWA

TOMASZ PUDŁOCKI, MACIEJ WALTOŚ

Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu za okres od 18 VI 2011 do 22 VI 2013 roku

ANDREW WISE

Cemetary Restoration and The Preservation of Jewish Cultural Heritage in Poland – Przemyśl Case 2013

IV. RECENZJE

GRZEGORZ POTOCZNY

Józef Zubik, Wieś i parafia Wyszatyce na przestrzeni wieków, Przemyśl 2010, ss. 255

OSKAR OSTAFIN

Kobieta w medalionie historii. Aktywność publiczna kobiet na ziemiach polskich. Wybrane zagadnienia, pod red. T. Pudłocki i K. Sierakowska, Warszawa 2013, ss. 244

MAGDA ARSENICZ

Iwona Zima, Aleksander Czołowski 1865–1944. Luminarz lwowskiej kultury, Gdynia 2011

ARKADIUSZ S. WIĘCH

Tomasz Pudłocki, „Będziemy działać!” Wincenta Tarnawska w służbie niepodległości Polski, Kraków 2013, ss. 338, fotografie

TOMASZ PUDŁOCKI

Przeżyć Holocaust. Z Przemyśla do Buchenwaldu. Leon Frim, Seasons in the Dark. The Road from Przemyśl to Nazi Hell, Yad Vashem and The Holocaust Survivors’ Memories Project, New York –Jerusalem 2011

ANDRZEJ GLIWA

Panorama dziejów Przemyśla i ziemi przemyskiej w księdze szkiców Lucjana Faca

TOMASZ DUDEK

Ernest Komoński, W obronie przed Ukraińcami. Działania Polaków na Wołyniu i Galicji Wschodniej w latach 1943-1944 wobec polityki eksterminacyjnej nacjonalistów ukraińskich, s. 488+ 35 fot.+ załączniki, Toruń 2013

 

 

 

Bibliografia zawartości zeszytu Historia t. 32-48 (1996-2012)

 

 

Zawartość zeszytu „Rocznik Przemyski”, t. XLIX, z. 3: 2013, Historia

 

 

I. Artykuły i rozprawy

 

Stefan Gąsiorowski

 

Plica polonica, czyli Kołtun polski w XVI­XVII w.

 

Agata Dworzak

 

Architektura kościoła parafialnego p.w. Św. Michała Archanioła w Tartakowie

 

Marta Kot,

 

Satyra  jako  remedium  na  porozbiorową  rzeczywistość  w  Galicji  doby  autonomicznej  na  przykładzie

 

„Szczutka” i „Chochlika”

 

Michał Mendyka

 

Wizerunek Żyda na łamach „Echa  Przemyskiego” – stereotyp inspirowany rzeczywistością

 

Paulina Krzywda

 

Być kobietą... Portrety kobiet ziemi bocheńskiej w wirze życia i dziejów

 

Agata Usyk

 

Wpływ I wojny światowej na funkcjonowanie instytucji oraz życia mieszkańców Sanoka

 

Jolanta Czartoryska, Adam S. Czartoryski

 

Miłość w życiu Hermana Liebermana. Przyczynek do biografii

 

Роман Чорненький

 

Повсякденне медичне забезпечення поляків Станиславівського воєводства (1921–1939 рр.)

 

Євгеній Самборський

 

Переселення поляків із Західної України і Західної Білорусі до Польщі в 1944–1946 рр.: порівняльний

 

Andrzej Zapałowski

 

Zarys działań oddziału partyzanckiego Ryszarda Kraszka „Pirata”w 1945 roku

 

Mieczysław Samborski

 

Zabójstwo  28  III  1947  r.  gen.  broni  K.  Świerczewskiego  przez  połączone  sotnie  „Chrynia”  i  „Stacha”  w

 

świetle źródeł archiwalnych i wspomnień nacjonalistów ukraińskich

 

II. Źródła

Alfred Steinhardt

Memories of my school days in Przemyśl, 1928–1939. Preface by Lenore Steinhardt. Edited by Tomasz Pudłocki

Stanisław Piszczek

Powojenne dzieje Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu w świetle materiałów źródłowych z lat 1945–1948

Emilia Długosz

Bibliografia zawartości „Rocznika Przemyskiego” zeszyt Historia, t. 32–48 (1996–2012)

 

III. Recenzje

Роман Чорненький

Рецензія на хрестоматію Моє місто. Хрестоматія з історії Івано-Франківська, упорядник Іван Монолатій, Івано-Франківськ 2012, 672 с.

Anna Siciak

Żydowskie zabytki i pamiątki w zbiorach przemyskiego muzeum. Omówienie książki Józefy Kostek, Świat przeszły dokonany. Judaika w Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej, Przemyśl 2012

 

 

 

Streszczenia

 

 

Stefan Gąsiorowski

Plica polonica, czyli Kołtun polski w XVI–XVII w.

 

Plica polonica (polski fałd, splot), to łaciński termin oznaczający domniemaną chorobę włosów, w wyniku której ulegają one całkowitemu zlepieniu w twardy kłąb zmieszany z brudem i ropnym wysiękiem ze skóry będącej w stanie zapalnym, zazwyczaj na skutek wszawicy. W dawnej Rzeczypospolitej przypadłość ta była obiektem licznych rozważań, które autor w swoich artykule omawia. Przesądy dotyczące powstawania i leczenia kołtuna utrzymywały się do końca I Rzeczypospolitej. Na jego temat rozpisywano się nadal w setkach naukowych i popularnych książek, broszur i artykułów.  Opisywane powyżej zabobony zostały obalone na ziemiach polskich, zresztą nie bez dużego wysiłku, dopiero w drugiej połowie XIX w. Przyczynili się do tego przede wszystkim lekarz i prezydent Krakowa Józef Dietl (1804-1878) oraz doktor, kompozytor i społecznik Henryk Dobrzycki (1843-1914).

 

Agata Dworzak

Architektura kościoła parafialnego p.w. Św. Michała Archanioła w Tartakowie

 

Tartaków znajduje się w dawnym powiecie bełskim, obecnie na terenie Ukrainy. Znajdujący się w nim kościół parafialny p.w. Św. Michała Archanioła został ufundowany w roku 1739 przez Franciszka Salezego Potockiego wojewodę kijowskiego i wołyńskiego, krajczego koronnego. Budowa trwała zapewne do ok. 1751 r., kiedy to Potocki zamówił obraz do świątyni. W 2 poł. XVIII w. kościół tartakowski stał się sanktuarium maryjnym otaczającym kultem cudowny obraz Matki Boskiej Uzdrowicielki Chorych. W nawie i na sklepieniu zachowały się pozostałości XVIII-wiecznych fresków pędzla Tomasza Gertnera. Obecny wygląd kościoła w Tartakowie nie jest pierwotny, pod koniec XIX w. został poszerzony, dobudowano nowe prezbiterium oraz dwie kaplice pełniące funkcję pseudotranseptu. Pierwotna forma świątyni, surowa i prosta świadczy o lokalnym wykształceniu jej architekta oraz o silnym zakorzenieniu we wcześniejszych rozwiązaniach architektonicznych.

 

Marta Kot

Satyra jako remedium na porozbiorową rzeczywistość dawnej Galicji na przykładzie „Szczutka” i „Chochlika”

 

Periodyki satyryczne są doskonałym źródłem badawczym, gdyż stanowią oryginalny i niezwykle interesujący dokument swojej epoki, są nośnikiem ówczesnej atmosfery, nastrojów i napięć społecznych, ukazują krąg spraw interesujących dane społeczeństwo. Analiza ich pozwala wniknąć w rozmaite przestrzenie życia zarówno publicznego jak i codziennego. Z łatwością można na ich podstawie prześledzić życie artystyczne miasta, rubryki towarzyskie, ogłoszenia, a także bieżące wątki polityczne. Te ostatnie są szczególnie interesujące, gdyż pozwalają zobaczyć w satyrze coś więcej niż tylko sprawozdania i komentarze z szeroko pojętego życia politycznego (ujęcie dominujące w innych źródłach) – remedium na  porozbiorową rzeczywistość dziewiętnastowiecznego Lwowa. Właśnie tę ich funkcję autorka stawia sobie za przedmiot badań. Interesuje ją zatem wpływ satyry na zachowanie tożsamości narodowej, a także ogólną kondycję moralną narodu oraz jej funkcjonowanie jako środka walki o Polaków i ich „polskość”.

 

Michał Mendyka

Wizerunek Żyda na łamach „Echa Przemyskiego” – stereotyp inspirowany rzeczywistością, ss. 36.

 

Opisywany artykuł jest studium źródłowym, opartym na  informacjach zawartych w „Echu Przemyskim” czasopiśmie ukazującym się w Przemyślu na przełomie XIX i XX w. Pomocna w dokonaniu analizy i porównaniu jej efektów literatura przedmiotu bazuje na opracowaniach historyków (tak polsko-, jak i obcojęzycznych) różnych specjalizacji, m. in. badaczy historii Żydów, Przemyśla oraz prasy. Autor, na podstawie najczęstszych i najbardziej charakterystycznych opisów, stara się odtworzyć obraz Żyda, zarysowany na łamach pisma na przestrzeni pierwszego dziesięciolecia jego wydawania, często porównując przy tym swoje wnioski z efektami analizy innych badaczy. Konstrukcja artykułu po wstępnej części zawierającej opis gazety oraz krótkie przybliżenie realiów Przemyśla końca XIX w. opiera się na opisie poszczególnych domniemanych cech charakterologicznych i fizycznych ludności żydowskiej. W zakończeniu autor zawarł ogólne podsumowanie oparte na zbiorczym zestawieniu wcześniej opisywanych cech, które próbuje wpisać w ogólnopolski nurt piśmiennictwa tego okresu.

 

Paulina Krzywda

Wokół problematyki wystawy:  Być kobietą... Portrety kobiet ziemi bocheńskiej w wirze życia i dziejów

 

Autorka, jedna z głównych pomysłodawczyń i twórczyń wystawy Być kobietą... Portrety kobiet ziemi bocheńskiej w wirze życia i dziejów podejmuje zagadnienie rozwoju kobiecej autorefleksji w kontekście konstruowania własnej tożsamości, świadomości jako niezbędnych do określenia tego co kryje się pod pojęciem kobiecości. W zasadzie ewolucja pozycji  bochnianki (a więc kobiety z małego miasteczka) pozbawia ją cech „przedmiotowości” na rzecz „podmiotowości”, „pasywność, bierność” ustępuje miejsce „aktywności”. Jeżeli można się w ogóle posłużyć takim neologizmem, to  „kobiecość po-emancypacyjna”, wyróżnia prowincjonalną kobietę świadomą swego prawa do szczęścia osobistego (według własnych kryteriów), rozwoju indywidualnego, swobody doświadczeń itp. Kobieta odzyskująca swoje człowieczeństwo ma prawo wyboru (indywidualizacja oraz samorealizacja). Empatia, religijność, więź ze środowiskiem z którego się wywodzi (akceptacja i przyjęcie jego norm jako własnych, uwzględnienie społecznych oczekiwań), pozorna słabość a w rzeczywistości pozostawanie nieocenioną pomocą mężowi, ojcu, synom wpływa jednak na jej poczucie obowiązku względem społeczności lokalnej.

 

Agata Usyk

Wpływ I wojny światowej na funkcjonowanie instytucji oraz życia mieszkańców Sanoka

I wojna światowa była konfliktem, który znacząco wpłynął na kształt ówczesnej Europy. Jednakże ten wielki kataklizm o zasięgu globalnym można rozpatrywać także na gruncie lokalnym. Dla mieszkańców wsi czy miast, wojna światowa stała się lokalną tragedią.

Celem niniejszego artykułu jest ukazanie wpływu działań wojennych na funkcjonowanie życia mieszkańców Sanoka, pokazanie atmosfery panującej w mieście zarówno przed, po, jak i w trakcie konfliktu zbrojnego. Artykuł składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy z nich traktuje o sytuacji Sanoka przed I wojną światową. Porusza takie aspekty jak: demografia, działalność towarzystw, funkcjonowanie miejsc użytku publicznego w świetle ówczesnej prasy. Drugi rozdział dotyczy sytuacji miasta podczas Wielkiej Wojny. Działania wojenne spowodowały w mieście spore zmiany. Okupacja rosyjska, a później austriacka zakłóciły spokojne życie w Sanoku. W rozdziale tym znajduje się zarys tła historycznego, analiza wpływu wojny na stowarzyszenia. Ponadto, autor stara się odpowiedzieć na pytanie: co czuli mieszkańcy podczas wydarzeń wojennych? Rozdział trzeci przedstawia stopniową normalizację i stabilizację życia w Sanoku tuż po wojnie. Praca, poza opracowaniami, bazuje na dzienniku, wspomnieniach i prasie regionalnej.

 

Jolanta Czartoryska, Adam S. Czartoryski

Miłość w życiu Hermana Liebermana. Przyczynek do biografii

 

Autorzy rozważają, na podstawie nieznanych w literaturze polskiej listów Hermana Liebermana do Heleny z Rosenbachów Deutsch, zagadnienie miłości w życiu czołowego polskiego polityka i prawnika I połowy XX w. Na ile uczuciowośc, ideowośc, oddanie bliskim konstruowało Liebermana nie tylko jako męża stanu, ale przede wszystkim jako człowieka i na ile odbijało się w jego codziennych decyzjach. Podejmują w końcu zagadnienie, dyskutując z dotychczasowymi tezami, dlaczego H. Liebermann, pomimo głębokiego uczucia do Heleny Rosenbachówny nie rozwiódł się ze swoją żoną, ale poświęcił swoje osobiste szczęście na rzecz „racji stanu”.

 

Roman Chornenkyi

Development medical care of population in Stanyslawiw province (19211939)

 

The article analyzes the development of medical support in Stanislawow province in the period of 1921-1939, defines number of medical institutions and doctors, highlights the most common diseases among the population, the cost of medical treatment and the impact of these factors on everyday life of Poles. Medicine was paid in interwar Poland, there was a system of health insurance, represented by cash desks of patients. The existing network of hospitals and the number of medical staff did not meet the needs of Stanislawow province. Infectious diseases became widespread among the population.

Key words: medical support, doctor, cash desk of patients, infectious diseases, "health centers", Stanislawow province.

 

Yevhenij Samborsky

The resettlement of Poles from Western Ukraine and Western Belarus to Poland in 1944 - 1946: a comparative analysis

 

The article presents a comparative analysis of the dynamics and progress of resettlement of the Polish population of the Western Ukraine and Western Belarus to Poland in 1944–1946. It also considers the repressive actions of the Soviet punitive organs regarding Poles in order to accelerate the resettlement action. The author establishes that despite the fact that the mentioned action was initiated in Moscow at the highest political level, in western regions of Ukraine and Belarus it proceeded in different ways and had its own distinctive features in each one.

 

Andrzej Zapałowski

Zarys działań oddziału partyzanckiego Ryszarda Kraszka „Pirata” w 1945 roku

 

Wiosną 1945 roku, z uwagi na wzmagającą się działalność nacjonalistów ukraińskich w Polsce południowo-wschodniej doszło do powstawania licznych grup samoobrony, a w wielu wypadkach do powstawania oddziałów partyzanckich, które za główny cel swojego istnienia nie miały walki z nową władzą, ale ochronę miejscowej ludności przez działaniem OUN i UPA. Oddziały te z uwagi na skład osobowy oraz dotychczasowe związki konspiracyjne były w większości negatywnie ustosunkowane do władzy komunistycznej i obecności Armii Czerwonej. Tym niemniej z uwagi na trwające działania wojenne polskie formacje partyzanckie unikały otwartych starć z Armią Czerwoną ograniczając się do działań mających na celu ochronę członków podziemia niepodległościowego, uwalniania aresztowanych i likwidowania funkcjonariuszy, którzy szczególnie byli zaangażowani w rozpracowywanie i zwalczanie polskiej konspiracji. Artykuł ma na celu wypełnienie luki w historiografii podziemia  niepodległościowego i narodowego na terenie powiatu przemyskiego w pierwszej połowie 1945 roku, w postaci przedstawienia działalności jednego z takich oddziałów, który powstał końcem zimy 1945 roku i operował przez kilka miesięcy głównie na obszarze birczańskiego.

 

Mieczysław Samborski

Zabójstwo 28 III 1947 r. gen. broni K. Świerczewskiego przez połączone sotnie „Chrynia” i „Stacha” w świetle źródeł archiwalnych i wspomnień nacjonalistów ukraińskich

 

Autor omawia okoliczności zamordowania generała Karola Świerczewskiego przez członków dwóch sotni Ukraińskiej Powstańczej Armii (dalej: UPA). Dyskutuje z ustaleniami historyków zarówno polskich i ukraińskich powołując się na liczne dokumenty archiwalne i wspomnienia nacjonalistów ukraińskich, piszących o tej sprawie.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Zawartość „Rocznika Przemyskiego”, t. XLVIII: 2012, z. 4. Historia

 

 

Ewa Grin -Piszczek

Brzykowie, Wargoccy, Czechowiczowie – przedstawiciele elity władzy

w Przemyślu w drugiej połowie XVI wieku (The Brzyk, Wargocki and Czechowicz families – representatives of ruling elite in Przemyśl in the second half of sixteenth century)

 

Anna Markiewicz

Testament Marcina Ubysza z Mogielnicy (The Last Will of Marcin Ubysz of Mogielnica (1690y)

 

Wasyl Iwanowycz Denysjuk

Російська місцева адміністрація та польська шляхта в контексті вирішення«польського питання» на Волині в першій третині ХІХ ст. (Rosyjska administracja lokalna i polska szlachta w kontekście rozwiązania „kwestii polskiej” na Wołyniu w pierwszym trzydziestoleciu XIX wieku) (Russian local administration and Polish nobility in the context of “the Polish case” solution in the Province of Wolyn (1800-1830)

 

Sabina Rejman

Organizacja posiedzeń Rad miejskich w znaczniejszych miastach Galicji Zachodniej w latach 1889–1914 (The organization of town council meetings in the most important towns of West Galicja between 1889-1914)

 

Anna Kwiatek

Socjaliści polscy a religia na przełomie XIX i XX wieku. Przypadek Hermana Liebermana (Polish socialists and religion in the late 19th and early 20th century.The case of Herman Lieberman)

 

Jolanta Czartoryska

Działalność parlamentarna Hermana Liebermana (Parliamentary activity of Herman Lieberman)

 

 

Józefa Kostek

Przemyskie środowisko artystyczne XIX i XX w. (Przemyśl’s artistic milieu of 19th and 20th centuries)

 

Adam Szczupak

Kult św. Jozafata w greckokatolickiej diecezji przemyskiej w okresie rządów biskupa Jozafata Kocyłowskiego (1917-1946) (The cult of saint Josaphat Kuncewicz in the Greek Catholic eparchy of Przemyśl during the service of Josaphat Kocyłowski (1917–1946)

 

 

Andrzej Wawryniuk

Delimitacja wschodniej granicy Polski po II wojnie światowej

a sprawa Medyki (Delimitation of Polish eastern frontier after World War II – Medyki issue)

 

Jerzy Kotkowski

Powroty, opracowali Rita Majkowska, Tomasz Pudłocki (Returns)

 

Mariusz Frodyma

Chodziłem do Słowaka (I attended Słowak)

Recenzje

Zdzisław Budzyński

Geografia historyczna Kościołów i wyzwań w nowym ujęciu

 

Elżbieta Knapek

rec.: Anna Łosowska Pennae investivi Praemisliae. Notariusze kancelarii kościelnych, pisarze sądów oraz urzędów świeckich

w XV i na początku XVI wieku (Przemyśl 2011)

 

Anna Łosowska

Czy chcemy dostrzec nowy obraz środowiska pisarskiego Przemyśla w XV wieku? (Odpowiedź na recenzję dr Elżbiety Knapek)

 

 

 

streszczenia

 

Ewa Grin-Piszczek

Brzykowie, Wargoccy, Czechowiczowie – przedstawiciele elity władzy w Przemyślu w drugiej połowie XVI wieku

 

Rodziny Brzyków, Wargockich i Czechowiczów zapisały się na trwałe w historii miasta – stanowiły bowiem jego elitę, nie tylko obejmując najważniejsze urzędy w mieście w drugiej połowie XVI wieku, lecz także stanowiąc grupę najzamożniejszych i najlepiej wykształconych przemyślan tego okresu.

Zakres chronologiczny artykułu jest wyznaczony przez istotne daty w rozwoju samorządu miasta Przemyśla. W roku 1551 został rozszerzony skład rady urzędującej miasta – (zamiast czterech tworzyło ją odtąd ośmiu rajców). Natomiast 27 IX 1602 roku Zygmunt III wydał przywilej ustanawiający sposób wyboru władz miejskich Przemyśla.

Spośród trzech wymienionych powyżej rodzin najwięcej miejsca w opracowaniach poświęcono rodzinie Brzyków. Wynika to głównie z faktu, że byli oni właścicielami trzech kamienic przyrynkowych, które z kolei stały się przedmiotem badań architektonicznych J.T. Frazika.

Drugą rodziną, której członkowie zasiadali we władzach miasta w drugiej połowie XVI wieku byli Wargoccy. Większość z jej przedstawicieli była wykształcona, zapewne w Akademii Krakowskiej. Świadczy o tym fakt, iż wszyscy Wargoccy, będący ławnikami oraz rajcami, pracowali także w kancelarii miejskiej. Rodziną mającą kilku przedstawicieli w elicie władzy w drugiej połowie XVI wieku byli również Czechowiczowie.

Rodzinę Brzyków możemy określić mianem rodziny kupieckiej, bowiem każdy z jej przedstawicieli zajmował się handlem (głównie suknem) na wysoką skalę. Z kolei Wargockich możemy traktować jako elitę intelektualną mieszczaństwa przemyskiego. Natomiast Bartłomiej Czech i jego synowie Jakub, Maciej oraz Stanisław to przedstawiciele rzemieślników (konkretnie krawców), którzy zrobili karierę osiągając stanowiska ławników czy rajców.

 

Anna Markiewicz

Testament rotmistrza Marcina Ubysza z Mogielnicy z 1690 r.

 

Staropolskie testamenty stanowią niezwykle interesujące źródło dla historii mentalności, kultury materialnej oraz życia codziennego. Również testamenty pochodzące z województwa ruskiego przynoszą wiele nieznanych dotąd informacji dotyczących relacji rodzinnych, powiązań klientalnych, dóbr ziemskich, majątków osobistych oraz fundacji i legatów ustanawianych przez szlachtę Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Przedmiot edycji stanowi spisany 22 maja 1690 r. testament rotmistrza Marcina Ubysza z Mogielnicy znajdujący się w Zbiorze Aleksandra Czołowskiego (Archiwum Głównym Akt Dawnych); odpis ostatniej woli rotmistrza przechowywany jest w Archiwum Polskiej Prowincji Dominikanów w Krakowie wraz z dokumentami dotyczącymi jego zapisu 6000 złotych polskich na rzecz lwowskiego kościoła pw. Bożego Ciała. Teksty te zasługują bez wątpienia na publikację jako interesujące źródła do epoki Jana III Sobieskiego, przedstawiające nieznaną do tej pory postać szlachcica z ziemi halickiej – posła na sejmy, żołnierza spod Wiednia i dobrodzieja lwowskich zakonników.

 

Włodzimierz Denisiuk

Rosyjska administracja lokalna i polska szlachta w kontekście rozwiązania „pytania polskiego” na Wołyniu w pierwszym trzydziestoleciu XIX wieku

 

W artykule przedstawiono stosunek polskich elit społecznych i administracji lokalnej na Wołyniu w okresie po przystąpieniu regionu do Rosyjskiego państwa. Badania dotyczy problemów ideologii i polityki narodowej rządu rosyjskiego, ale także pokazuje stosunki w wojewódzkich i powiatowych poziomów.

 

 

Sabina Rejman

Organizacja posiedzeń Rad miejskich w znaczniejszych miastach Galicji Zachodniej w latach 1889–1914

 

Rady miejskie znaczniejszych miast Galicji Zachodniej działały w oparciu o ustawę z 13 marca 1889 r. określającą zasady ustroju gminnego trzydziestu znaczniejszych miast Galicji – jedenastu położonych w Galicji Zachodniej i dziewiętnastu w Galicji Wschodniej. Zasady pracy Rad miejskich określały uchwalane przez nie regulaminy obrad. Określano w nich sposób zwoływania posiedzeń, przewodniczenie obradom, liczbę radnych potrzebnych do podjęcia uchwały, sporządzanie protokołów, utajnianie posiedzeń. Główną część regulaminu stanowił opis zasad i porządku, według których powinny się odbywać sesje Rad miejskich. Jako przykładowe zostały opisane regulaminy obrad Rady miejskiej w Krośnie i Rzeszowie. Średnia roczna liczba posiedzeń Rad miejskich wahała się od 12 do 19. Rozkład posiedzeń w ciągu roku był nieregularny. Najwięcej posiedzeń przypadało przeważnie na czwarty kwartał roku, co wiązało się z koniecznością uchwalenia budżetu. Najmniej – w trzecim kwartale (wakacje) lub pierwszym. Z upływem czasu i wypracowywaniem sposobu działania liczba posiedzeń zwoływanych w ciągu roku zmniejszała się, rosła natomiast frekwencja radnych. Jednak problem ich dyscyplinowania i egzekwowania obowiązku uczestnictwa w sesjach wciąż pozostawał aktualny. Często nieobecność na posiedzeniu Rady i uniemożliwienie podjęcia uchwał z powodu braku quorum była elementem rywalizacji stronnictw, podobnie jak wzajemne zarzuty o nieprzestrzeganie regulaminu. Posiedzenia Rad miejskich rozpoczynały się przeważnie między godziną piątą a szóstą po południu i trwały około dwóch godzin. Odmienny przebieg miały posiedzenia uroczyste. Radni dbali o wygodę i estetykę sal, w których odbywały się sesje. Znakiem nowych czasów było zapraszanie na nie przedstawicieli lokalnej prasy i przygotowanie dla nich odrębnego stanowiska pracy.

 

Anna Kwiatek

Socjaliści polscy a religia na przełomie XIX i XX wieku. Przypadek Hermana Liebermana

 

Artykuł omawia postawę Hermana Liebermana względem religii na tle poglądów polskich socjalistów. Kwestia stosunku do religii nie zajmowała wiele miejsca w polskich programach socjalistycznych, była jednak niezwykle istotna i budziła kontrowersje. Socjaliści opowiadali się za oddzieleniem Kościoła od państwa i głosili prywatny, osobisty charakter religii. Z drugiej strony, chętnie korzystali z odwołań do wątków chrześcijańskich, dopasowując je do własnej ideologii. Sądzili, że socjalizm i chrześcijaństwo mają wiele wspólnego i wzajemnie się nie wykluczają. Prowadziło to do sporów z duchowieństwem, w przypadku Polski zwłaszcza z katolickimi hierarchami, którzy uważali, że postulaty socjalistów zmierzają do laicyzacji społeczeństwa i sieją zamęt w szeregach wiernych. Wskazywali też na niemożność pogodzenia socjalizmu z nauką Kościoła.

Przykład Hermana Liebermana pokazuje, że poszczególne przypadki były bardzo złożone. Wywodzący się z żydowskiej rodziny socjalista Lieberman był głęboko zafascynowany nauką Chrystusa zawartą w Ewangelii, do czego chętnie się przyznawał, jednocześnie nie stroniąc od wątków antyklerykalnych. Jego pozytywny stosunek do religii dziwił towarzyszy partyjnych, jako socjalista był natomiast negatywnie postrzegany przez środowiska kościelne i uważany za wroga.

 

Jolanta Czartoryska

Aktywność parlamentarna Hermana Liebermana

 

Herman Lieberman był polskim adwokatem, politykiem, socjalistą, członkiem Rady Państwa w Wiedniu i Sejmu Polskiego II Rzeczypospolitej. Urodził się 3 stycznia 1870 r. w Drohobyczu. Zmarł 21 października 1941 r. w Londynie. Przez większość swojego życia był związany z Przemyślem – z tego miasta był też wybierany jako poseł. Jako jeden z czołowych przeciwników politycznych Józefa Piłsudskiego został uwięziony w twierdzy w Brześciu w 1930 i skazany na dwa i pół roku. W artykule zaznaczono najważniejsze obszary działalności parlamentarnej Libermana, skupiając się na jego głównych wystąpieniach i osiągnięciach jako polityka.

 

Józefa Kostek

Środowisko artystyczne przedwojennego Przemyśla

 

Środowisko artystyczne danego miejsca tworzą artyści, choć wpływ na nie mają także lokalni mecenasi sztuki jak i instytucje wspomagające twórczość artystyczną.

Przemyśl, jedno z najstarszych miast w Polsce, nie posiadał przez wieki własnego, odrębnego środowiska artystycznego. Z wcześniejszych okresów znane są jedynie pojedyncze nazwiska artystów, tworzących głównie na potrzeby lokalnego Kościoła dwóch obrządków: rzymskokatolickiego i bizantyńskiego. Większa liczba artystów pojawiła się w Przemyślu w 18 wieku, w związku z budową, przebudową oraz zmianą wyposażenia kilku świątyń. Ożywienie na niwie artystycznej nastąpiło w 2 połowie XIX wieku wraz z rozwojem miasta, stymulowanym budową potężnych założeń fortecznych. Kolejnym okresem kiedy gościła w Przemyślu znaczna grupa twórców była I wojna światowa. Miało to związek z działaniami militarnymi, upamiętnianymi z nakazu dowództwa austriackiego w różnych formach, także artystycznych. Zaczęło się też wówczas tworzyć lokalne środowisko artystyczne. W międzywojennym okresie było już ono dobrze widoczne.

Ze względu na złożoność etniczną i kulturową Przemyśla środowisko artystyczne tego miasta było niejednorodne. Budziła się świadomość kulturowa Ukraińców, szukających swych korzeni w sztuce ludowej (Olena Kulczycka). Krystalizowało się nowe rozumienie i autonomia sztuki żydowskiej, oddzielanej od funkcji ściśle użytkowej. Tworzyli żydowscy malarze (Adolf Bienenstock, Anna Mieses, Maksymilian Fuering, Edward Stahl) oraz rzeźbiarze (Mojżesz Schwanenberg). Najliczniejsze i najbardziej aktywne było środowisko artystów polskich. Zachowało się wiele informacji prasowych dotyczących ich wystaw i osiągnięć twórczych.

Z Przemyśla wywodzą się tacy artyści jak: Teofil Kopystyński, Feliks Michał Wygrzywalski, Carl Duldig, Otto Axer, Juliusz Studnicki. Jedni tu pozostali na dłużej, drudzy wyjechali do innych ośrodków. Byli też artyści, którzy tu przybyli we wczesnym dziecięctwie, tu wzrastali i powracali, po studiach w Krakowie (Marian Stroński) czy Lwowie (Stefania Jacyszynówna). Część twórców przybyła do Przemyśla już jako ukształtowane osobowości (Stanisław Jakubowski, Stanisław Jankowski, Stefan Wyrwicz), niektórzy po studiach na zagranicznych uczelniach (Wanda Zabokrzycka, Józef Wilk).

Środowisko artystyczne przedwojennego Przemyśla nie posiadało żadnych ram instytucjonalnych, nie działało żadne ugrupowanie artystyczne, nie było też galerii czy towarzystwa sztuk pięknych. Spośród artystów tu działających jedynie Juliusz Studnicki należał do ugrupowania „Pryzmat” a Mojżesz Schwanenfeld był członkiem „Grupy Krakowskiej”. Nie funkcjonowała też nigdy w Przemyślu żadna wyższa szkoła artystyczna – nie było zatem własnego środowiska opiniotwórczego. W tych warunkach rolę mecenatu artystycznego przejęło na siebie w dużym stopniu przemyskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, organizując wystawy indywidualne i zbiorowe,  publikując recenzje na łamach miejscowej prasy  oraz zakupując niektóre prace do zbiorów miejscowego muzeum. Sporadycznie urządzaniem wystaw zajmowało się także miejscowe Towarzystwo Szkoły Ludowej oraz Zarząd Oddziału Żeńskiego Związku Strzeleckiego. Większość artystów próbowała swoich sił uczestnicząc również w wystawach organizowanych w innych ośrodkach w kraju i zagranicą, zdobywając nieraz zaszczytne wyróżnienia (Studnicki, Stroński, Wilk). Niektórzy twórcy próbowali swych sił w ogólnopolskich konkursach, zdobywając nieraz wyróżnienia i nagrody (Józef Wilk, Stefan Wyrwicz)

Status społeczny artystów w międzywojennym Przemyślu był raczej wysoki, byli oni tu powszechnie cenieni i szanowani. Jednak nie łączyło się to z ich pozycją majątkową. Dlatego też często artyści łączyli pracę twórczą z działalnością pedagogiczną, bądź to instytucjonalną (Bienenstock, Jankowski, Jacyszynówna, Wilk, Wyrwicz), bądź prywatną (Artwińska, Stroński, Zabokrzycka, Wilk). Wielu artystów ogłaszało się też w miejscowej prasie oferując szeroki wachlarz swoich usług. Poza tymi artystami, którzy z Przemyśla wyemigrowali i zdołali w nowym środowisku zapewnić sobie renomę i ogólnopolską sławę większość nie zdobyła szerszego rozgłosu. Łączył ich pewien spiritus loci – nieco podniosły ale umiarkowany, silnie umocowany w tradycji i niezbyt otwarty na nowe prądy w sztuce.

Wybuch II wojny światowej przerwał na kilka lat normalne życie miasta. Większość artystów borykała się wtedy z wielorakimi trudnościami. Po wojnie wkroczyła nowa rzeczywistość, w której część twórców  rozpoczęła nowe życie w innych ośrodkach, część zaś nie do końca umiała się w niej odnaleźć. Trwałe uznanie miejscowego środowiska zdobył tu jedynie Marian Stroński, a w mniejszej skali także Stefan Wyrwicz.

 

Adam Szczupak

Kult św. Jozafata w greckokatolickiej diecezji przemyskiej w okresie rządów biskupa Jozafata Kocyłowskiego (1917-1946)

 

Artykuł przedstawia, w jaki sposób w greckokatolickiej eparchii przemyskiej w okresie rządów biskupa Jozafata Kocyłowskiego (1917–1946) propagowany był kult św. Jozafata Kuncewicza. Postać ta była ważna w kontekście przeżywanych przez grekokatolików problemów, takich jak kryzys tożsamości katolickiej po wydarzeniach I wojny światowej, działalność sekt i konwersje na prawosławie na Łemkowszczyźnie. Tekst odpowiada także na pytania, jak kult ten wiązał się z budowaniem przez Kościół greckokatolicki ukraińskiej tożsamości narodowej i unowocześnieniem duszpasterstwa diecezjalnego przez biskupa Kocyłowskiego.

 

Andrzej Wawryniuk

Delimitacja wschodniej granicy Polski po II wojnie światowej a sprawa Medyki

 

Kilkuletnie starania polskiej dyplomacji i upoważnionych przez rząd przedstawicieli o ważne z punktu widzenia kulturowego, społecznego, komunikacyjnego, gospodarczego, czy narodowego poprowadzenie wschodniej granicy zakończyły się niepowodzeniem. W jednej z wersji oczekiwań co do zmian przebiegu granicy, strona polska mówiła o przyroście terytorialnym wynoszącym nawet 799 km2, a w efekcie uzyskano 49,4 km2 i to na zasadzie wymiany terytoriów, chociaż w umowach międzynarodowych przewidywano odchylenie na korzyść Polski, na wschód od linii demarkacyjnej wynoszące od 3 do 8 km. W świetle przedstawionych danych oraz cytowań z dokumentów państwowych, w większości Ministerstwa Spraw Zagranicznych, jednoznacznie wynika, że władze radzieckie traktowały Polskę nie jako partnera, czy niedawnego sojusznika wojskowego, ale jako słabego petenta, którego wnioski, czy prośby można było lekceważyć. W ten sposób, poza granicami Państwa Polskiego, nawet tuż przy zdelimitowanej granicy, pozostały wsie, osady, futory i miasteczka z przeważająca liczba ludności polskiej. Włączenie do naszego kraju Medyki, oraz kilkunastu mniejszych miejscowości na całej wschodniej granicy wschodniej przedstawiane było jako gest dobrej woli ZSRR.

Dla mieszkańców powiatu przemyskiego ważnym był i jest fakt, że chociaż w symboliczny sposób powiększono jego terytorium i uzyskano ważny węzeł komunikacyjny, odciążając w ten sposób stację kolejową Przemyśl.

 

Jerzy Kotkowski

Powroty

 

Podali do druku i opracowali Rita Majkowska i Tomasz Pudłocki

 

Autor wspomina swoje lata szkolne z okresu nauki w I Państwowym Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Przemyślu w latach 1929/1930–1934/1935. Poświęca trochę miejsca swoim nauczycielom i kolegom, a także pasjom dorastającego chłopaka. Przede wszystkim autor skupia się na inicjatywach sportowych, których „motorem” był nauczyciel języka polskiego, Julian Kolankowski. To dzięki temu nauczycielowi został narciarzem i już jako gimnazjalista, z ramienia Przemyskiego Towarzystwa Narciarzy opiekował się schroniskami górskimi w Karpatach Wschodnich czy brał w ogólnopolskich zawodach narciarskich w Zakopanem. We wspomnieniach Jerzy Kotkowski poświęca sporo miejsca nie tylko kolegom – narciarzom, ale i opisom gór.

 

 

Mariusz Frodyma

Chodziłem do Słowaka

 

Autor wspomina swoje lata szkolne z okresu nauki w I Liceum Ogólnokształcącym im. Juliusza Słowackiego w Przemyślu w latach 1967/1968–1970/1971. Poświęca miejsce przede wszystkim swoim nauczycielom, ich sposobom nauczania, wychowywania i oddziaływania na młodzież. Wspomina także swoich kolegów szkolnych i opisuje ich późniejsze losy. Autor próbując oddać atmosferę okresu po Marcu 1968 r. w prowincjonalnej szkole, mówi też o szeregu inicjatywach podejmowanych wówczas przez młodzież szkolną i to w ramach liceum czy też w tzw. wolnym czasie.