Maciej Waltoś

Biblioteka Naukowa

Towarzystwa Przyjaciół Nauk

w Przemyślu

maciejwaltos@wp.pl

 

 

 

Biblioteka Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu w latach 1909-2007

 

1. Powstanie i rozwój TPN w Przemyślu

            

             Decyzję o utworzeniu Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu podjęto na specjalnym zebraniu organizacyjnym w dniu 14 lutego 1909 r. W spotkaniu wzięła udział około pięćdziesięcioosobowa grupa uczestników. Znaleźli się w niej aktywnie zaangażowani w działalność społeczną przedstawiciele miejscowej inteligencji, wśród których przeważały osoby duchowne, prawnicy, nauczyciele i urzędnicy. [Przyjemski, Tarnawski 1912, s. 80] 

             Do podstawowych celów przyjętych przez założycieli przemyskiego Towarzystwa zaliczono wówczas stworzenie polskiego ogniska narodowego, poznawanie i budzenie poszanowania dla historii Przemyśla i regionu oraz ochronę i konserwację dzieł sztuki i kultury. Towarzystwo miało również przyczynić się do pobudzenia świadomości narodowej w warunkach utraty niepodległości. Ponadto planowano zainicjowanie działalności wydawniczej i popularyzatorskiej oraz utworzenie osobnych agend archiwalnych, muzealnych i bibliotecznych. [Momidłowski, 1912, s. 10-13]

             Twórcą idei powołania w Przemyślu towarzystwa naukowego był Kazimierza Maria Osiński (1883-1956) – architekt, archeolog-amator, działacz kulturalny i społecznik. Wraz ze swoim starszym bratem Tadeuszem od najmłodszych lat pasjonował się zbieraniem książek, monet, wykopalisk archeologicznych itp. W 1897 r jego kolekcja powiększyła się o niezwykle cenny przedmiot – amulet wykonany z heliotropu tzw. gemmę bizantyjską, która została przypadkowo odnaleziony przez małą dziewczynkę H. Szumańską na ul. Władycze w  Przemyślu, w żwirze przywiezionym z Sanu. Jej brat  reagując na apel skierowany do kolegów i przyjaciół Osińskiego, przekazał ten cenny przedmiot przyszłemu założycielowi TPN. Niewykluczone, że to rzadkie znalezisko w jeszcze większym stopniu zainspirowało braci Osińskich do powiększania swojej rodzinnej kolekcji. [Koperski 2002, s. 101] Kazimierz Osiński owładnięty pasją kolekcjonerską, podjął na wstępie starania zmierzające do założenia przemyskiego Oddziału Muzeum Narodowego w Krakowie. Pomysł ten, choć uzyskał akceptację dyrekcji tamtejszego muzeum, spotkał się z odmową władz miejskich Krakowa. W konsekwencji podjęta inicjatywa upadła, ale z czasem przekształciła się w projekt założenia w Przemyślu towarzystwa naukowego. [Kunysz 1989, s. 30-31]

Różnorodna kolekcja rodzinna składająca się z dzieł naukowych, dokumentów archiwalnych, medali i monet oraz zbioru pieczęci, broni, porcelany, map, klepsydr, obrazów itp., została przez Osińskich przekazana w depozyt wieczysty TPN i tym samym stała się zalążkiem powiększających się zbiorów archiwalnych, muzealnych i bibliotecznych nowopowstałego Towarzystwa . [Momidłowski 1912, s. 11]

Początkowo działania Zarządu TPN, w którego składzie znaleźli się obok braci Osińskich m. in. dr Leonard Tarnawski, Feliks Przyjemski,  ks. dr Stefan Momidłowski, skupiały się głównie na sprawach związanych z zapewnieniem odpowiedniego lokalu dla potrzeb TPN, a także organizacją swoich agend: archiwalnej, muzealnej i bibliotecznej oraz porządkowaniem, inwentaryzacją i katalogowaniem powiększających się zbiorów, które od początku gromadzono przeważnie w drodze darowizn przekazywanych przez członków i sympatyków Towarzystwa. W gronie darczyńców znajdowali się profesorowie uczelni krakowskich i lwowskich, przedstawiciele arystokracji, miejscowej inteligencji oraz duchowieństwa. [Przyjemski, Tarnawski1912, s. 80-84]

W 1912 r. ukazał się również pierwszy tom „Rocznika Przemyskiego” – czasopisma naukowego, które zainicjowało działalność wydawniczą TPN. Od tego momentu „Rocznik” stał się najważniejszym periodykiem Towarzystwa. Działalność TPN koncentrowała się od początku na organizacji odczytów naukowych, wykładów, prelekcji i różnorodnych akcjach popularyzatorskich, m. in. w 1910 r. z okazji 500-lecia bitwy pod Grunwaldem doprowadzono do powstania tzw. „tablicy grunwaldzkiej” – płaskorzeźby autorstwa prof. Jana Raszki z Krakowa, która do dziś jest wmurowana na absydzie katedry przemyskiej. Równocześnie czynnie angażowano się w ochronę i konserwację zabytków architektonicznych, w tym zamku przemyskiego, a także podjęte zostały prace na polu porządkowania zbiorów archiwalnych Przemyśla i okolic. Ilość celów i zadań, które wyznaczał sobie Zarząd TPN w początkowym okresie swojej działalności była imponująca. Niemniej wydaje się jednak, że za największy sukces można uznać doprowadzenie do powstania agend Towarzystwa: archiwalnej, muzealnej i bibliotecznej. Agendy te z czasem rozwinęły się, a po II wojnie światowej przejęte zostały przez państwo i na bazie dawnych zbiorów TPN powstały samodzielne, profesjonalne instytucje m. in. – Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej oraz Arboretum w Bolestraszycach. Warto podkreślić, że z kolei Biblioteka TPN jest jedyną agendą, która od początku pozostawała przy Towarzystwie, a jej działalność była i nadal jest nierozerwalnie związana ze swoją placówką macierzystą.       

 

2. Pierwsze lata działalności Biblioteki TPN w Przemyślu (1909-1918)

            

Biblioteka należała do najwcześniej utworzonych agend TPN w Przemyślu. Jej pierwotny księgozbiór powstał na bazie darowizny przekazanej w 1909 r. przez braci Osińskich. Dar Osińskich liczył 1148 dzieł naukowych, zgromadzonych w 1477 tomach. Zostały one ulokowane w pierwszej siedzibie Towarzystwa w kamienicy przy ul. Fredry 10, znajdującej się w sąsiedztwie przemyskiego rynku. [Budzyński 2001, s. 140] Zgodnie z nowoprzyjętym regulaminem, za urządzenie biblioteki oraz skatalogowanie i zinwentaryzowanie jej księgozbioru, odpowiadała Dyrekcja TPN. Równocześnie zajmowano się porządkowaniem pozostałych zbiorów, na bazie których tworzyły się kolejne agendy TPN – Archiwum, Muzeum oraz Stacja Archeologiczna. Zbiory były udostępniane odpłatnie raz w tygodniu, w niedzielę w godzinach od 12.00 do 13.00 oraz w dni świąteczne. [Gawryś, Garlicki, Osiński 1912, s. 85-87]

Dość szybko okazało się jednak, że lokal przy ul. Fredry 10 z powodu wilgoci i ciasnoty nie nadaję się dłużej na siedzibę Towarzystwa. Dlatego też w dniu 1 listopada 1910 r. Zarząd TPN postanowił przenieść swoje zbiory do obszerniejszego lokalu przy ul. Grodzkiej 6, w którym istniała możliwość zagospodarowania większej przestrzeni. W dwóch pokojach zorganizowano biuro Dyrekcji TPN oraz ulokowano różnorodne eksponaty muzealne i archeologiczne, a pokój trzeci w dużej części zarezerwowano na potrzeby Biblioteki TPN. Ten niezbyt pokaźny wówczas księgozbiór mieścił się w jednej szafie i na kilku półkach. W nowym lokalu wznowiono prace inwentaryzacyjne i porządkowe. Objęły one również księgozbiór TPN. Całość zbiorów podzielono na trzy podstawowe grupy: zbiory muzealne, archiwum aktów, rękopisów i listów oraz bibliotekę. Do grona osób odpowiedzialnych za inwentaryzację zbiorów bibliotecznych należał Tadeusz Osiński wraz ze wspomagającymi go Janem Smołką oraz dr Leonem Pileckim. Wszyscy oni całość pracy wykonywali społecznie. Początkowo księgozbiór był sporadycznie wypożyczany przez członków i udostępniany gościom odwiedzających siedzibę TPN. W okresie od 1909 do 1911 r. liczba tych ostatnich osiągnęła 579 osób.   Byli to w większości uczniowie i nauczyciele szkół średnich, profesorowie uniwersytetów i szkół wyższych ze Lwowa i Krakowa, a także przedstawiciele przemyskiej inteligencji. [Tamże, s.  87]

             Księgozbiór Biblioteki TPN pomnażał się głównie dzięki przekazywanym darowiznom. Wśród darczyńców znalazły się osoby prywatne, m. in. wchodzący w skład Zarządu TPN członkowie, a także sympatycy Towarzystwa i obywatele Przemyśla oraz okolicznych miejscowości. Nierzadko swojego publikacje przekazywali profesorowie szkół wyższych ze Lwowa, Krakowa, Warszawy i Poznania. Z powodu braku środków finansowych zakupy nowości ograniczano do wydawnictw źródłowych, herbarzy, słowników i najpotrzebniejszych publikacji. Kazimierz Osiński przekazywał bieżące numery prenumerowanych czasopism: „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologicznych”, „Miesięcznika Heraldycznego”, „Świata Słowiańskiego” i innych periodyków specjalistycznych z zakresu archeologii, etnografii, historii i muzealnictwa. Zbiory biblioteczne składały się również z różnego rodzaju odezw, afiszy, zaproszeń, kalendarzy, legitymacji, plakatów, broszur, map, nut, sprawozdań, statutów towarzystw i instytucji naukowych oraz innych dokumentów. Księgozbiór składał się z publikacji, które obejmowały wiele dziedzin nauki, ale najczęściej były to książki z zakresu: heraldyki, historii regionalnej, historii sztuki,  historii szkolnictwa, muzealnictwa, nauk politycznych i społecznych, prawa oraz teksty podejmujące problematykę kościelną i religijną, a także pozycje beletrystyczne.

             Przemyskie TPN utrzymywało kontakty z uczelniami i innymi towarzystwami naukowymi ze Lwowa, Krakowa, Wilna, Poznania, a wśród miejscowych instytucji, które zasilały bibliotekę Towarzystwa darowiznami książkowymi, należy wymienić choćby III Gimnazjum z Przemyśla, Koło Towarzystwa Szkoły Ludowej im. H. Sienkiewicza w Przemyślu, Koło Robotnicze Towarzystwa Szkoły Ludowej w Przemyślu oraz Przemyską Kasę Zaliczkową. [Tamże, s. 119-124]

Swój udział w procesie gromadzenia księgozbioru miała również wymiana wydawnictw, prowadzona przez Bibliotekę TPN z innymi placówkami, m. in. Akademią Umiejętności, Towarzystwem Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, Towarzystwem Miłośników Starego Lwowa, Towarzystwem Numizmatycznym, Towarzystwem Heraldycznym, Gronem Konserwatorów Galicji Wschodniej, Towarzystwem im. Szewczenki i innymi instytucjami, których liczba wzrosła wraz z podjęciem przez TPN w Przemyślu działalności wydawniczej. [Przyjemski, Tarnawski 1913, s. 207]

                 Warto wspomnieć, że wszystkie prace wykonywane w Bibliotece TPN były prowadzone społecznie, a wśród osób najbardziej zaangażowanych w procesie kształtowania się tej agendy w początkowym okresie jej działalności, znaleźli się przedstawiciele Zarządu TPN  - Tadeusz Osiński, Kazimierz Osiński, Apolinary Garlicki, Piotr Hrabyk oraz Jan Smołka. Niemniej do chwili wybuchu I wojny światowej proces inwentaryzacji i katalogowania księgozbioru biblioteki nie został sfinalizowany. Być może dlatego, że planowano potrzebę stworzenia w oparciu o jej zbiory publicznej biblioteki naukowej. [Osiński 1912, s. 209].

             Niestety wybuch I wojny światowej przekreślił te plany i zahamował rozwój Towarzystwa. Ulokowany u podnóża Karpat i położony na styku przebiegających szlaków handlowych i komunikacyjnych Przemyśl, miał dla zaborcy austriackiego strategiczne znaczenie. Od drugiej połowy XIX w. Austriacy konsekwentnie umacniali miasto i budowali w jego obrębie system fortyfikacji. W momencie wybuchu I wojny światowej powstała duża twierdza pierścieniowa, w skład której wchodziło kilkadziesiąt fortów. W trakcie prowadzonych  w latach 1914-1915 działań wojennych, twierdza Przemyśl była trzykrotnie oblegana – dwukrotnie przez Rosjan, którzy po przełamaniu oporu austriackiego, w okresie od 22 marca do maja 1915 r. zajmowali miasto. Na przełomie maja i czerwca 1915 r. w trakcie trzeciego oblężenie, sprzymierzone wojska austrowęgierskie i niemieckie odbiły Przemyśl z rąk Rosjan. [Idzikowski 2005, s. 4-7] 

              W sytuacji kiedy miasto podporządkowane było głównie celom militarnym, a ludność cywilną masowo wysiedlano, głównym zadaniem nielicznych w Przemyślu pozostałych członków TPN była ochrona zgromadzonych zbiorów. Podczas oblężeń twierdzy ich ratowaniem  zajmowali się dr Piotr Hrabyk i Kazimierz Osiński, starając się uchronić je przed zniszczeniem lub rozproszeniem. Osiński w czasie pierwszego i drugiego oblężenia miasta wynosił z lokalu Towarzystwa wszystkie książki, archiwalia oraz eksponaty muzealne i umieszczał je u zaufanych osób. [Kwolek, Smołka, Osiński 1923, s. 21-22] 

            

3. Działalność Biblioteki TPN w okresie międzywojennym

            

             W pierwszych latach po odzyskanie niepodległości sytuacja TPN w Przemyślu była skomplikowana z kilku powodów. Po pierwsze miasto znajdowało się w okresie głębokiego kryzysu, będącego przede wszystkim skutkiem zniszczeń wojennych, ale i również pogłębiających się konfliktów na tle narodowościowym. U podłoża kryzysu znalazły się także pogłębiające się problemy finansowe Towarzystwa, które nie pozwalały na zatrudnienie etatowych pracowników i poważnie ograniczały możliwości rozwoju własnych agend. Zbiory Towarzystwa właściwie w nienaruszonym stanie przetrwały okres wojny, niemniej na utworzenie i otwarcie w pełni przygotowanej do udostępniania swojego księgozbioru biblioteki, trzeba było poczekać do 1924 r. Zahamowanie procesu rozwoju Biblioteki TPN wynikało również z faktu, że Zarząd Towarzystwa skupiał się w tym czasie raczej na rozwijaniu agendy muzealnej, otwartej jeszcze w 1916 r., jak i na pracach związanych z porządkowaniem własnych oraz miejskich zasobów archiwalnych, które zgodnie z wolą miejscowych władz dostały się pod opiekę TPN w Przemyślu w 1917 r. [Konieczny 1988, s. 50]

             Z chwilą odzyskania niepodległości samo Towarzystwo stało się jedną z najważniejszych placówek naukowych w mieście, jakkolwiek jego kilkutysięczny księgozbiór biblioteczny jeszcze w 1923 r. nie był w całości uporządkowany, zinwentaryzowany i skatalogowany, a korzystanie z niego było znacznie ograniczone. Mimo to książki były w dalszym ciągu gromadzone głównie w wyniku darowizn i wymiany wydawnictw, prowadzonej wówczas m. in. z Towarzystwem Przyjaciół Nauk w Poznaniu, Archiwum Miejskim we Lwowie, Biblioteką Kórnicką, Biblioteką Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, Towarzystwem Naukowym w Warszawie, Towarzystwem Naukowym w Toruniu oraz Towarzystwem Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. [Kwolek, Smołka, Osiński 1923, s. 4-5]   Dotychczas zajmowany lokal nie mógł dłużej pomieścić rozrastających się zbiorów Towarzystwa i Zarząd TPN ostatecznie zdecydował się na lokum w rodzinnej willi Osińskich przy ul. Kmity 5. Początkowo miało być to rozwiązanie tymczasowe. W efekcie Towarzystwo pozostało w tej siedzibie ponad 10 lat. Poprzedzona pracami adaptacyjno-remontowymi przeprowadzka zbiorów odbyła się w 1924 r. i co ważne już w listopadzie 1925 r. nastąpiło oficjalne otwarcie Biblioteki TPN. Jej księgozbiór liczył wówczas około 7000 tomów, z czego ponad 2700 t. było skatalogowanych i oprawionych. Zbiory biblioteczne udostępniano w środy i soboty, od godziny 15.00 do 17.00. [Osiński, Smołka 1925, s. 167]

Z czasem Biblioteka TPN powiększyła swój księgozbiór oraz rozwinęła zakres własnej działalności. W 1932 roku posiadała już własną czytelnię i wypożyczalnię, a jej różnorodne zbiory składały się głównie z prac historycznych, archeologicznych, dzieł literackich, starych druków i wydawnictw regionalnych. Ówczesny księgozbiór Biblioteki TPN składał się z ponad 11 tyś. tomów, 600 broszur i dysertacji, 50 rękopisów, 125 autografów,  290 map, 7 atlasów oraz 1 globusa. Biblioteka była czynna w środy, czwartki, soboty od godz. 15.00 do 19.00 oraz w niedziele od godz. 10.00 do 13.00. W gronie jej użytkowników znajdowali się przeważnie członkowie TPN, osoby pracujące naukowo, nauczyciele akademiccy oraz uczniowie i studenci. [Felczyński 1979, s. 181-183]

Kolejna zmiana siedziby Towarzystwa nastąpiła w 1935 roku. Z inicjatywy władz miasta dla celów Towarzystwa przydzielony został budynek po byłym szpitalu przy ul. Władycze 7. Być może na decyzję o przyznaniu lokalu wpłynął fakt, że od 1928 r. zbiory muzealne Towarzystwa zostały upaństwowione, choć pozostawały nadal przy TPN. Na decyzję o upaństwowieniu Muzeum TPN wpływało kilka czynników, głównie związanych z problemami finansowymi Towarzystwa. W nowej siedzibie ulokowano zbiory muzealne, liczące w owym czasie około 18650 eksponatów, ale i również pozostałe agendy TPN: archiwum, bibliotekę, stację archeologiczną oraz pomieszczenia administracyjne i magazynowe. Towarzystwo zagospodarowało 6 pomieszczeń na parterze i na pierwszym piętrze o ogólnej powierzchni około 340 metrów kwadratowych, w których swoje miejsce znalazła również Biblioteka TPN. [Kunysz 1989, s. 55]

W 1939 r. zbiory biblioteki przekroczyły liczbę 30 tyś. woluminów. Od 1923 roku do wybuchu II wojny światowej obowiązki bibliotekarza Biblioteki TPN piastował prof. Józef Kupka. Urodził się w Przemyślu 15 kwietnia 1888 r. Był nauczycielem w szkołach przemyskich, m. in. Szkole Handlowej, Gimnazjum i Liceum Handlowym, członkiem kilku stowarzyszeń, organizacji społecznych i charytatywnych, m. in. Związku Oficerów Rezerwy, działaczem harcerstwa. Od 1922 roku zajmował się porządkowaniem księgozbioru bibliotecznego TPN. W latach 1925-1939 pełnił funkcję honorowego dyrektora Biblioteki TPN. [Grochowski 1962, 339-340]

 

4. Losy Biblioteki TPN w okresie II wojny światowej

            

             Dzieje Biblioteki TPN w okresie II wojny światowej można podzielić na dwa okresy. Pierwszy z nich wiąże się z jej losami podczas okupacji radzieckiej w latach 1939-1941, kiedy to przepływająca przez Przemyśl rzeka San stanowiła granicę dwóch sfer okupacyjnych. Lewobrzeżna część miasta znajdowała się w rękach niemieckich, a prawobrzeżna w ręku Rosjan. W okupowanej przez Rosjan prawobrzeżnej części staromiejskiej mieściła się siedziba Biblioteki TPN wraz z pozostałymi agendami Towarzystwa. [Budzyński 2001, s. 140]

             W latach 1939-1941 zbiory TPN, w tym również księgozbiór, zostały przejęte przez radzieckie władze okupacyjne, które przekształciły przemyskie Towarzystwo w placówkę muzealną służącym głównie celom propagandowym. Mimo że nowe władze zatrudniły swoich pracowników, to jednak w strukturach instytucji działały osoby reprezentujące przedwojenne interesy Zarządu TPN. Przedstawiciele przedwojennego Zarządu TPN, wśród których znaleźli się Jan Smołka, Piotr Hrabyk, Adam Leśniak, starali się uchronić księgozbiór oraz pozostałe zbiory przed grabieżą i ich niszczeniem przez radzieckich okupantów. Jak się bowiem okazało, największej dewastacji dokonywali nowi pracownicy sowieccy. Świadczą o tym wspomnienia Jana Smołki, które zostały odnalezione po wojnie i opublikowane przez wydawnictwo TPN w 1999 r. [Smołka 1999]

Z relacji Smołki wynika, że radzieccy tzw. opiekuni nie szanowali zbiorów TPN i wykazywali się często daleko idącą merytoryczną ignorancją. Poprzez swoje nierozważne postępowanie lub wręcz celowe działania, doprowadzali do niszczenia książek i eksponatów muzealnych. Na kartach pamiętnika Smołki mnożą się przypadki opisów niszczenia książek, wyrywania kartek, rozrywania okładek, wykorzystywania ich jako opału itp. Zbiory Towarzystwa dla okupanta były z jednej strony znienawidzonym symbolem polskości, a z drugiej strony stanowiły łakomy kąsek ze względu na ich wartość materialną. Dlatego też, siedziba TPN była miejscem częstych rewizji, których do czerwca 1941 roku było aż 27. Rewizje przeprowadzali radzieccy dygnitarze, przedstawiciele władzy, niejednokrotnie przy udziale NKWD i z poparciem części personelu. Starannie przeszukiwano wszystkie pomieszczenia, meble, paczki i skrzynie znajdujące się na terenie siedziby Towarzystwa. Szukano wartościowych przedmiotów, złota, srebra, broni, dokumentów, które rodzina Adama Leśniaka – laboranta muzealnego i opiekuna reprezentującego polską część personelu, starała się schować w siedzibie TPN lub wywieźć je z lokalu Towarzystwa i w ten sposób uchronić przed grabieżą i zniszczeniem. [Tamże, s. 81-83]

Drugi okres działalności Biblioteki TPN podczas II wojny światowej wiąże się z zajęciem miasta przez okupantów niemieckich. W czerwcu 1941 roku wojska niemieckie po zakończonych zwycięstwem kilkudniowych walkach z Armią Czerwoną, włączyły obie części Przemyśla do administracyjnego obszaru Generalnego Gubernatorstwa. Był to dla miasta okres niezwykle dramatyczny. Zginęło wielu jego mieszkańców, przeprowadzano masowe rozstrzeliwania i aresztowania oraz wywózki ludności do obozów zagłady lub przymusowej pracy. Intensywne działania wojenne doprowadziły do znacznego zniszczenia miejskiej zabudowy, w tym licznych budynków mieszkalnych, szkół, fabryk, zakładów pracy, bibliotek oraz innych instytucji kulturalnych i naukowych. W lokalu zajmowanym przez TPN powylatywały wszystkie szyby, zdewastowana została jedna z sal muzealnych. Zniszczenia nie ominęły również Biblioteki TPN, której księgozbiór walał się na podłodze w magazynach bibliotecznych. Paradoksalnie fakt ten mógł przyczynić się do ocalenia zbiorów bibliotecznych. Nie wykluczone, że Niemcy, którzy przeprowadzali akcję wywózki cenniejszych księgozbiorów i muzealiów, widząc zniszczone woluminy i powywracane regały, zrezygnowali z zagarnięcia większości księgozbioru Biblioteki TPN. [Felczyński 1979, s. 189] Niemniej oblicza się, że ich łupem mogło paść około 100 książek niemieckojęzycznych. [Zahel 1981, s. 73]

             W czasie II wojny światowej księgozbiór Biblioteki TPN powiększył się o depozyty z innych bibliotek, w tym m. in. biblioteki Wyższego Seminarium Duchownego w Przemyślu, biblioteki pojezuickiej i archiwum kapituły, jak również osób prywatnych. Zdeponowany został ponadto m. in. liczący około 7 tys. woluminów księgozbiór współorganizatora i wiceprezesa TPN, ks. Jana Kwolka. W ten sposób przenoszone do siedziby Towarzystwa w konspiracji i z wielkim poświęceniem książki oraz eksponaty muzealne, zostały ocalone przed zniszczeniem, zagrabieniem lub wywiezieniem z Przemyśla. [Felczyński 1979, s. 188]

             Z przygotowanego przez Zarząd TPN w 1949 r. wykazu strat wojennych, wynika, że przedwojenną wartość urządzeń należących do wyposażenia biblioteki oszacowano na 2 tys. zł, a jej księgozbiór wyceniono na kwotę 30 tys. zł. Z czego straty wojenne z lat 1939-1945 objęły 3 tys. tomów o wartości 3 tys. zł i nie dotyczyły innych elementów wyposażenia biblioteki. W stosunku do stanu przedwojennego straty, które poniósł księgozbiór TPN w czasie II wojny światowej bardzo ogólnie oszacowano na ok. 10 %. [Tamże 1979, s. 173]

   

             5. Działalność Biblioteki TPN w latach 1945-1956

 

             W latach 1945-1956 Biblioteka TPN znajdowała się w okresie głębokiego kryzysu. Towarzystwo nie mogło w pełni podźwignąć się ze strat wojennych, nie było w stanie odrodzić się i zorganizować na nowo w trudnych warunkach powojennej rzeczywistości. Znacznie zmniejszyła się liczba członków TPN, których liczba w 1939 r. wynosiła 257 osób, a w 1949 r. zmalała już do 70 osób. Dodatkowo wszelkie próby odnowienia w pełnym zakresie działalności Biblioteki TPN nie doczekały się realizacji. Przyczyn tej sytuacji dopatrywać się można przede wszystkim w ówczesnej sytuacji politycznej kraju. [Tamże, s. 193]

             W nowej rzeczywistości powojennej, władze państwowe konsekwentnie ograniczały swobodę instytucji społecznych. W efekcie czego majątek wielu instytucji stopniowo upaństwawiano. W 1947 roku zasoby Archiwum TPN zasiliły zbiory Archiwum Państwowego w Przemyślu, a następnie w 1949 roku podobnie postąpiono ze zbiorami muzealnymi, przenosząc je z zagrożonego zawaleniem budynku przy ul. Władycze 7, do pałacu biskupów greckokatolickich przy pl. Czackiego 3, w którym mieściła się siedziba Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej. Tymczasem zbiory biblioteczne pozostawały nadal w lokalu przy ul. Władycze 7. [Kunysz 1989, s. 70-71]

             Biblioteka TPN w okresie wojny, jak już wspominałem, pomnożyła swoje zbiory o depozyty innych zagrożonych zniszczeniem lub rozproszeniem przemyskich bibliotek, dzięki czemu znalazła się w posiadaniu około 120 tysięcznego księgozbioru. Po zwróceniu właścicielom zdeponowanych zbiorów, księgozbiór Biblioteki TPN w 1951 roku liczył w przybliżeniu 14 tys. egzemplarzy. [Włodek 1976, s. 9-10] W tej sytuacji w 1951 roku władze miejskie wydały nakaz przeniesienia księgozbioru TPN z zagrożonego zawaleniem lokalu przy ul. Władycze 7. W wyniku czego zbiory biblioteczne zmagazynowano w suterenach Muzeum przy pl. Czackiego 3. [Felczyński 1979, s. 190-191].

             Problemy finansowe i lokalowe oraz nieprzychylna polityka ówczesnych decydentów wobec organizacji skupiającej lokalną inteligencję, wymusiła, podobnie jak i w innych ośrodkach w kraju, decyzję o likwidacji działalności przemyskiego Towarzystwa, w tym także i jego biblioteki. Uchwałę podjęto 5 grudnia 1951 roku na Walnym Zgromadzeniu TPN. Procesem likwidacji Biblioteki TPN zajęła się specjalna komisja, w której znaleźli się członkowie Towarzystwa: Kazimierz Arłamowski, Franciszek Persowski oraz Stanisław Jurek. Prace te w latach 1951 – 1956 ślimaczyły się niemiłosiernie. Członkowie TPN celowo przedłużali proces likwidacji księgozbioru. Stopniowo jednak zasilił on zbiory miejscowych bibliotek: przemyskiego oddziału Archiwum Państwowego w Rzeszowie (101 wol.), Muzeum Ziemi Przemyskiej (802 wol.), regionalnego oddziału Stacji Naukowej Polskiego Towarzystwa Naukowego (2559 wol.) oraz I Liceum Ogólnokształcącego im. J. Słowackiego w Przemyślu (532 wol.). Największa część  przypadła Bibliotece UMCS w Lublinie (9593). [AP w Przemyślu, zespół akt nr 398: TPN w Przemyślu. Akta dot. likwidacji TPN, s. 11-49].

 

6. Biblioteka TPN w latach 1957-1989.

 

             Po przemianach październikowych 1956 r. i zmianie obowiązującego dotychczas  kursu politycznego, z dniem 23 stycznia 1957 r. wznowiona została działalność przemyskiego Towarzystwa. Decyzję o jego reaktywacji podjęto na posiedzeniu Zarządu Tymczasowego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu. Jednym z nadrzędnych celów odrodzonego Towarzystwa było stworzenie biblioteki z czytelnią naukową, organizowanie różnorodnych odczytów, wykładów, prelekcji i powrócenie do działalności wydawniczej.

Podkreślmy, że w latach 1957-1989 Biblioteka TPN trzykrotnie zmieniała swoją siedzibę. W okresie od 1957 do 1966 r. jej księgozbiór mieścił się w pomieszczeniach piwnicznych Muzeum Ziemi Przemyskiej, trafił więc do placówki powstałej na bazie upaństwowionych zbiorów TPN. W zajmowanych przez bibliotekę pomieszczeniach muzealnych nie istniały odpowiednie warunki do udostępniania księgozbioru. Brak odpowiedniej liczby wykwalifikowanych pracowników, zaplecza lokalowego i dogodnych warunków dla prowadzenia podstawowych czynności bibliotecznych, poważnie ograniczał jej funkcjonowanie. Równocześnie gromadzony księgozbiór, głównie dzięki prowadzonej wymianie wydawnictw, dynamicznie się powiększał i już w 1962 roku liczył 9168 pozycji w 13378 tomach. Posiadał ponadto 127 tytułów czasopism oraz zbiór map. Mimo trudności organizacyjnych Biblioteka TPN była czynna codziennie w godz. od 9-tej do 15-tej, a ponad 300 osób rocznie korzystało z jej księgozbioru. [Archiwum TPN. Sprawozdanie z działalności Biblioteki TPN w roku 1962]

             W 1967 roku bibliotekę przeniesiono z dotychczas zajmowanych piwnicznych pomieszczeń muzealnych, do lokalu użyczonego przez Bibliotekę Miejską w Przemyślu przy ul. Słowackiego 15. Kwestia uzupełniania księgozbioru zarówno poprzez zakupy, jak i darowizny i wymianę wydawnictw, nadal pozostawała w wyłącznej dyspozycji TPN. W 1967 r. zatrudniono etatowego bibliotekarza, rozbudowano katalogi oraz przeprowadzono selekcję księgozbioru, który był udostępniany we wspólnej z Biblioteką Miejską czytelni. Dogodniejsze warunki lokalowe w jakich się znalazła, umożliwiały prowadzenie podstawowych prac związanych z gromadzeniem, opracowaniem i udostępnianiem księgozbioru, jednak z drugiej strony uzależniały jej działalność od przemyskiej Biblioteki Miejskiej.

              Zróżnicowanie zainteresowań badawczych członków TPN powodowało, że księgozbiór Biblioteki TPN specjalizował się już nie tylko w zakresie nauk humanistycznych, ale zawierał również wydawnictwa z kręgu nauk ekonomicznych, prawniczych, przyrodniczych i technicznych. U schyłku lat 70-tych księgozbiór liczył  21564 wol., dla których w dotychczas użytkowanym lokalu powoli zaczynało brakować miejsca. [Archiwum TPN: Sprawozdanie z działalności TPN za okres od 30.05.1976 do 27.05.1979]

             Po kilkuletnich staraniach Zarządu TPN udało się uzyskać dla biblioteki nowe pomieszczenia w kamienicy nr 4 na przemyskim rynku. Przeprowadzka księgozbioru odbywała się w okresie od lutego do lipca 1986 r. W tym czasie zawieszono działalność placówki i skoncentrowano się na pracach związanych z przygotowaniem księgozbioru do transportu, a po jego przeniesieniu zajęto się urządzaniem biblioteki i inwentaryzacją jej zbiorów. [Panyło 1997, s. 34]

            

             7. Działalność Biblioteki Naukowej TPN w latach 1989-2007

            

Przełom lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych był trudnym okresem w dziejach regionalnego ruchu naukowego. Transformacja ustrojowa w kraju wpłynęła na zmianę warunków funkcjonowania tego typu organizacji i doprowadziła do sytuacji zagrażającej rozwojowi oraz dalszej egzystencji agend TPN, szczególnie biblioteki. Towarzystwa krajowe same były zmuszone do pozyskiwania środków na finansowanie swojej działalności. Zwalniano pracowników etatowych, zaprzestano prawie zupełnie wydawania nowych publikacji oraz ograniczano inne przejawy działalności. Zarząd Towarzystwa rozważał nawet w tym czasie likwidację biblioteki i przekazanie jej księgozbioru innym przemyskim instytucjom. Dodatkowe trudności wiązały się z tym, że Towarzystwo nie było w stanie opłacać czynszu za wynajem lokalu.

Od 1993 r. sytuacja TPN stopniowo się poprawiała. Zarząd zdobył wreszcie wsparcie władz lokalnych oraz pozyskał pomoc naukowych ośrodków i instytucji w kraju. Komitet Badań Naukowych dofinansowywał projekty badawcze i wydawnicze. Dodatkowe środki na funkcjonowanie Biblioteki TPN uzyskiwano m. in. z dotacji Towarzystwa Wydziału Kultury, Sportu i Turystyki Urzędu Wojewódzkiego. Przyszłość Towarzystwa wiązano z rozwojem nowoczesnej Biblioteki Naukowej TPN, uruchomieniem Wydawnictwa TPN, pozyskiwaniem nowych form mecenatu naukowego oraz szerszą, niż dotychczas współpracą z krajowymi i zagranicznymi instytucjami naukowymi. [Budzyński 1993, s. 3-18]

Po długotrwałych pertraktacjach władze miasta w 1993 r. zaproponowały na siedzibę TPN lokal przy ul. Kościuszki 7. Po przeprowadzeniu pracochłonnych i kosztownych remontów, mających na celu dostosowanie uzyskanych pomieszczeń do wymogów lokalu bibliotecznego, księgozbiór został przeniesiony do nowej siedziby.

W nowej siedzibie, do której Biblioteka TPN przeprowadziła się w 2000 r., jej księgozbiór znalazł lepsze niż kiedykolwiek wcześniej warunki przechowywania. Współcześnie Biblioteka TPN swój katalog udostępnia w sieci internetowej, posiada także pracownię komputerową zaopatrzoną w zbiór popularnych wydawnictw multimedialnych oraz literaturę fachową. Na dwóch kondygnacjach o łącznej powierzchni 520 m kwadratowych mieści się czytelnia wraz z kilkutysięcznym księgozbiorem podręcznym, a także pracownia naukowa oraz magazyny biblioteczne. W nowej siedzibie znalazły się również biuro TPN, pracownie dydaktyczne, magazyn wydawnictw  itp. [Budzyński 2001, s. 146-147]

             Prawie stuletnia już dziś działalność Biblioteki Naukowej przemyskiego TPN, ukierunkowana była od początku przede wszystkim na realizację zadań wyznaczonych przez Towarzystwo. Swoje zbiory udostępniała bez wyjątku wszystkim zainteresowanym. Właściwie od zarania swojej działalności skupiała i konsolidowała miejscowe środowisko kulturalno-naukowe, a jej księgozbiór stanowił źródło informacji dla studentów i pracowników przemyskich szkół wyższych i ludzi nauki. Jej losy sprzęgnięte były nierozerwalnie z losami narodu. Jej dzieje to historia rodzących się w Przemyślu idei społeczno-oświatowych, to przykład wzlotów i upadków popularyzacji idei nauki w ośrodkach miejskich pozbawionych centrów uniwersyteckich.

 

Bibliografia:

-           Archiwum Państwowe w Przemyślu (AP), zespół nr 398: TPN w Przemyślu. Akta dotyczące likwidacji TPN;

-           Archiwum TPN w Przemyślu (ATPN), sprawozdania z działalności Biblioteki TPN w roku 1962;

-           ATPN, sprawozdana z działalności TPN za okres od 30.05.1976 do 27. 05. 1979;

-           Budzyński Zdzisław (2001). Biblioteka Naukowa Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu. Heureka – Problemy Społecznego Ruchu Naukowego nr 1-2, s. 139-149;

-           Budzyński Zdzisław  (1993). Towarzystwo Przyjaciół Nauk w latach 1990-1996. Materiały do dyskusji na Walne Zgromadzenie TPN w dniu 2 kwietnia 1993 r. Przemyśl: TPN w Przemyślu, s. 23;

-           Felczyński Zygmunt Zdzisław (1979). Kronika Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu 1909-1979. W: Siedemdziesiąt lat Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu 1909-1979. Przemyśl: TPN w Przemyślu, s. 145-285;

-           Gawryś Tadeusz, Garlicki Apolinary, Osiński Kazimierz (1912). Sprawozdanie Dyrekcji Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu. Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu za rok 1909-1911, s. 83-125;

-           Grochowski Tadeusz (1962). Józef Kupka 1888-1941. Rocznik Przemyski t. IX, z. II, s. 339-340;

-           Idzikowski Tomasz (2005). Twierdza Przemyśl. Miniprzewodnik. Przemyśl: Urząd Miejski w Przemyślu, 56 s.;

-           Konieczny Zdzisław (1988). Dzieje archiwum przemyskiego i jego zasobu 1874-1987. Przemyśl: Archiwum Państwowe w Przemyślu, 208 s.;

-           Koperski Andrzej (2002). Kazimierza Osińskiego zainteresowanie archeologią. Rocznik Przemyski t. XXXVIII, s. 101-107,

-           Kunysz Antoni (1989). W służbie kultury i regionu. Rzecz o Muzeum w Przemyślu: TPN w Przemyślu, 281 s.;

-           Kwolek Jan, Smołka Jan, Osiński Kazimierz (1923). Sprawozdanie Dyrekcji T. P. N. za czas od 1. I. 1913 do 31. XII. 1922. Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu za rok 1913-1922, s. 1-50;

-           Momidłowski Stefan (1912). Przeszłość – przyszłości. Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu za rok 1909-1911, s. 5-13;

-           Osiński Kazimierz, Smołka Jan (1925). Sprawozdanie Dyrekcji z działalności za czas od 1 stycznia do 31 grudnia 1925 r.  Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu za rok 1925, s. 161-178;

-           Osiński Kazimierz (1912). Sprawozdanie Dyrekcji T. P. N. za rok 1912. Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu za rok 1909-1912, s. 209-246;

-           Panyło Agnieszka (1997). Biblioteka TPN w Przemyślu w latach 1909-1997. Biuletyn Informacyjny Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu z. 1-2, s. 28-37;

-           Przyjemski Feliks, Tarnawski Leonard (1912). Sprawozdanie Zarządu Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu. Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu za rok 1909-1911, s. 80-84;

-           Przyjemski Feliks, Tarnawski Leonard (1913). Sprawozdanie Zarządu za rok 1912. Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu za rok 1912, s. 206-209;

-           Smołka Jan (1999). Przemyśl pod sowiecką okupacją. Wspomnienia z lat 1939-1941. Przemyśl: TPN w Przemyślu; Regionalny Ośrodek Kultury, Edukacji i Nauki w Przemyślu, 129 s.;

-           Włodek Leszek (1976). 222 lat przemyskich bibliotek publicznych. Wystawa. Przemyśl: Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Ignacego Krasickiego w Przemyślu, s. 11;

-           Zahel Halina (1981). Powstanie, rozwój i działalność biblioteki Muzeum Okręgowego w Przemyślu (1909-1978). Materiały i Studia Muzealne t. IV, s. 55-173.