|
|
Rocznik
Przemyski Historia Dotychczasowe
numery Rocznik Przemyski. Zeszyt Historia t. 49, z.3 : 2013 Rocznik Przemyski. Zeszyt Historia t. 48, z.4 : 2012 Rocznik Przemyski. Zeszyt Historia t. 45, z.4 : 2009 ZAWARTOŚĆ
„ROCZNIKA PRZEMYSKIEGO. HISTORIA”, T. 51, z. 3 (18): 2015 ARTYKUŁY I ROZPRAWY ANNA SICIAK Początki i rozwój kultury
książki drukowanej w
Przemyślu od 1754 do 1867 JANUSZ FRYKOWSKI Parafia
unicka p.w. św.
Michała Archanioła w Dutrowie w świetle osiemnastowiecznych wizytacji
kościelnych MAGDA ARSENICZ Kreacja
Przemyśla
jako miejsca o znaczeniu historycznym w działalności inteligencji
galicyjskiej na przełomie XIX i XX wieku . ADAM BIAŁOŃ Bractwo Świętego Mikołaja w Przemyślu:
geneza i funkcje od momentu powstania do czasów współczesnych ADAM ŚWIĄTEK Patron
Polski, Litwy i... Rusi? Rzecz o lwowskich obchodach czterechsetnej rocznicy śmierci Jana z Dukli w 1884
roku BERT ROSENTHAL Affäre Oberst Redl Finalfassung. Eine
zusammenfassende Betrachtung des Forschungsstandes zu den möglichen Umständen
seines Todes mit einer kritischen Hinterfragung der überlieferten Narrative TOMASZ POMYKACZ Kontrowersje
wokół osoby dowódcy obrony
fortu I/1 „Łysiczka” SERGII GLADYSHUK Ruch ukraiński a formowanie polskiej
administracji na Wołyniu w latach 1919–1921 (w świetle dokumentacji
„Towarzystwa Straż Kresowa”) . II. MATERIAŁY ŹRÓDŁOWE GRZEGORZ KLEBOWICZ Nowożytne wizytacje kościelne jako
uzupełniające źródło
do problemu zniszczeń i najazdów w XVII wiecznej ziemi przemyskiej i sanockiej ADAM SZCZUPAK W pamiętnych dniach Przemyśla.
Wojenne zapiski bp. Konstantyna Czechowicza, ks. Mirona Podolińskiego i ks.
Aleksandra Zubryckiego z lat 1914–1915 PIOTR HASZCZYN Wielka Wojna
w okolicy Krzywczy w świetle
wspomnień i innych źródeł
III. SPRAWOZDANIA TERESA WÓJCIK Exchanging Gifts of Language, Culture, and
Friendship: The Kosciuszko Foundation Summer Immersion Camps IV. RECENZJE KONRAD WNĘK Recenzja książki: Sabina Rejman,
Działalność samorządów gminnych w zakresie bezpieczeństwa i porządku publicznego w
znaczniejszych miastach zachodnio-galicyjskich w latach 1889–1914, Rzeszów 2013, ss. 315 TOMASZ PUDŁOCKI Recenzja książki: Mieczysława Trześniowska,
Rosław Pawlikowski, Profesorowie Gimnazjum i Liceum w Brzozowie w latach
1909–1939, Brzozów 2013 OSKAR OSTAFIN Katalog
niesamowitości.
Recenzja książki:
Eliza Krzyńska-Nawrocka, Ciemne terytoria. Człowiek i świat w prozie
Stefana Grabińskiego, Kraków 2012, ss. 330 JOLANTA CZARTORYSKA Recenzja książki: Prowincja galicyjska
wobec I wojny światowej. Konteksty, porównania, przykłady, pod red. Tomasza Pudłockiego
i Arkadiusza S. Więcha, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu, Przemyśl
2014 ZAWARTOŚĆ
ZESZYTU 3 HISTORIA „ROCZNIK PRZEMYSKI”, T. 50: 2014 TOMASZ
PUDŁOCKI Wstęp I. ARTYKUŁY I ROZPRAWY: WIKTOR
SZYMBORSKI Odpusty
związane z uczczeniem obrazów i rzeźb w średniowiecznej Polsce – uwagi na
przykładzie statutów synodalnych ogłoszonych przez biskupa przemyskiego EWA
GRIN-PISZCZEK Kaci w
Przemyślu w drugiej połowie XVI i w XVII wieku GRZEGORZ
POTOCZNY Chłopi-zagrodnicy
w starostwie przemyskim w pierwszej połowie XVII stulecia GRZEGORZ
WRONA Gospodarstwo
folwarczne w Miejscu w 1788 roku ВАСИЛЬ
ІВАНОВИЧ
ДЕНИСЮК Історіографія
проблеми
українсько-польських
відносин на
Волині в
контексті
національної
політики
російського
уряду в 1795–1862 роках
IZABELA
WODZIŃSKA Przepis
kulinarny jako źródło do nad badań kulturą żywienia w Polsce MARTA KARGÓL Ubiór jako
temat społecznej refleksji – dyskurs galicyjski w latach 1850–1914 BARTOSZ
JAKUBOWSKI Pawlikowscy
z Medyki wobec powstania styczniowego 1863–1864 TOMASZ
DUDEK Kwestia
ukraińska w polityce konserwatystów galicyjskich od objęcia rządów przez
namiestnika Bobrzyńskiego do wyborów do Rady Państwa w 1911 roku ADAM
SZCZUPAK Na
rubieżach polsko-ukraińskich. Parafia greckokatolicka w Oleszycach w latach
międzywojennych WIOLETA
BREJ Ludność
łemkowska w liczbach według Narodowego Spisu Powszechnego 2002 i 2011 r. II. ŹRÓDŁA MARIA
STINIA Początki
działalności prywatnego gimnazjum miejskiego w Jaworowie w sprawozdaniach
powizytacyjnych krajowego inspektora szkół Rady Szkolnej Krajowej Franciszka
Majchrowicza MARTA
TROJANOWSKA Portrety
męża Michała i autoportrety jako część spuścizny artystycznej Leli
Pawlikowskiej (1901-1980) III. INFORMACJA NAUKOWA TOMASZ
PUDŁOCKI, MACIEJ WALTOŚ Sprawozdanie
z działalności Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu za okres od 18 VI 2011
do 22 VI 2013 roku ANDREW WISE Cemetary Restoration and The Preservation of Jewish Cultural Heritage
in Poland – Przemyśl Case 2013 IV. RECENZJE GRZEGORZ
POTOCZNY Józef
Zubik, Wieś i parafia Wyszatyce na przestrzeni wieków, Przemyśl 2010, ss. 255
OSKAR
OSTAFIN Kobieta w
medalionie historii. Aktywność publiczna kobiet na ziemiach polskich. Wybrane
zagadnienia, pod red. T. Pudłocki i K. Sierakowska, Warszawa 2013, ss. 244 MAGDA
ARSENICZ Iwona
Zima, Aleksander Czołowski 1865–1944. Luminarz lwowskiej kultury, Gdynia 2011
ARKADIUSZ
S. WIĘCH Tomasz
Pudłocki, „Będziemy działać!” Wincenta Tarnawska w służbie niepodległości
Polski, Kraków 2013, ss. 338, fotografie TOMASZ
PUDŁOCKI Przeżyć
Holocaust. Z Przemyśla do Buchenwaldu. Leon Frim, Seasons in
the Dark. The Road from Przemyśl to Nazi Hell, Yad Vashem and The Holocaust
Survivors’ Memories Project, New York –Jerusalem 2011 ANDRZEJ
GLIWA Panorama
dziejów Przemyśla i ziemi przemyskiej w księdze szkiców Lucjana Faca TOMASZ
DUDEK Ernest
Komoński, W obronie przed Ukraińcami. Działania Polaków na Wołyniu i Galicji
Wschodniej w latach 1943-1944 wobec polityki eksterminacyjnej nacjonalistów
ukraińskich, s. 488+ 35 fot.+ załączniki, Toruń 2013 Bibliografia zawartości zeszytu
Historia t. 32-48 (1996-2012) Zawartość zeszytu „Rocznik Przemyski”, t. XLIX, z. 3: 2013, Historia I. Artykuły i rozprawy Stefan Gąsiorowski Plica polonica, czyli Kołtun polski w XVIXVII w. Agata Dworzak Architektura kościoła parafialnego p.w. Św. Michała Archanioła w Tartakowie Marta Kot, Satyra
jako remedium na porozbiorową rzeczywistość
w Galicji doby autonomicznej na przykładzie „Szczutka” i „Chochlika” Michał Mendyka Wizerunek Żyda na łamach „Echa Przemyskiego” – stereotyp inspirowany rzeczywistością Paulina Krzywda Być kobietą... Portrety kobiet ziemi bocheńskiej w wirze życia i dziejów Agata Usyk Wpływ I wojny światowej na funkcjonowanie instytucji oraz życia mieszkańców Sanoka Jolanta Czartoryska,
Adam S. Czartoryski Miłość w życiu Hermana Liebermana. Przyczynek do biografii Роман Чорненький Повсякденне медичне забезпечення поляків Станиславівського воєводства (1921–1939 рр.) Євгеній Самборський Переселення поляків із Західної України і Західної Білорусі до Польщі в 1944–1946 рр.: порівняльний Andrzej Zapałowski Zarys działań oddziału partyzanckiego Ryszarda Kraszka „Pirata”w 1945 roku Mieczysław Samborski Zabójstwo
28 III 1947 r. gen. broni K.
Świerczewskiego przez połączone sotnie
„Chrynia” i „Stacha” w świetle źródeł archiwalnych i wspomnień nacjonalistów ukraińskich II. Źródła Alfred Steinhardt Memories of my school days in Przemyśl, 1928–1939.
Preface by Lenore Steinhardt. Edited by Tomasz Pudłocki Stanisław
Piszczek Powojenne
dzieje Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu w świetle materiałów
źródłowych z lat 1945–1948 Emilia
Długosz Bibliografia
zawartości „Rocznika Przemyskiego” zeszyt Historia, t. 32–48 (1996–2012) III.
Recenzje Роман
Чорненький Рецензія
на
хрестоматію
Моє місто.
Хрестоматія
з історії
Івано-Франківська,
упорядник
Іван
Монолатій,
Івано-Франківськ
2012, 672 с. Anna
Siciak Żydowskie
zabytki i pamiątki w zbiorach przemyskiego muzeum. Omówienie książki Józefy
Kostek, Świat przeszły dokonany. Judaika w Muzeum Narodowym Ziemi
Przemyskiej, Przemyśl 2012 Streszczenia Stefan Gąsiorowski Plica polonica, czyli Kołtun polski w
XVI–XVII w. Plica polonica (polski fałd, splot), to łaciński termin oznaczający domniemaną chorobę włosów, w wyniku której ulegają one całkowitemu zlepieniu w twardy kłąb zmieszany z brudem i ropnym wysiękiem ze skóry będącej w stanie zapalnym, zazwyczaj na skutek wszawicy. W dawnej Rzeczypospolitej przypadłość ta była obiektem licznych rozważań, które autor w swoich artykule omawia. Przesądy dotyczące powstawania i leczenia kołtuna utrzymywały się do końca I Rzeczypospolitej. Na jego temat rozpisywano się nadal w setkach naukowych i popularnych książek, broszur i artykułów. Opisywane powyżej zabobony zostały obalone na ziemiach polskich, zresztą nie bez dużego wysiłku, dopiero w drugiej połowie XIX w. Przyczynili się do tego przede wszystkim lekarz i prezydent Krakowa Józef Dietl (1804-1878) oraz doktor, kompozytor i społecznik Henryk Dobrzycki (1843-1914). Agata Dworzak Architektura
kościoła parafialnego p.w. Św. Michała Archanioła w Tartakowie Tartaków znajduje się w dawnym powiecie bełskim, obecnie na terenie Ukrainy. Znajdujący się w nim kościół parafialny p.w. Św. Michała Archanioła został ufundowany w roku 1739 przez Franciszka Salezego Potockiego wojewodę kijowskiego i wołyńskiego, krajczego koronnego. Budowa trwała zapewne do ok. 1751 r., kiedy to Potocki zamówił obraz do świątyni. W 2 poł. XVIII w. kościół tartakowski stał się sanktuarium maryjnym otaczającym kultem cudowny obraz Matki Boskiej Uzdrowicielki Chorych. W nawie i na sklepieniu zachowały się pozostałości XVIII-wiecznych fresków pędzla Tomasza Gertnera. Obecny wygląd kościoła w Tartakowie nie jest pierwotny, pod koniec XIX w. został poszerzony, dobudowano nowe prezbiterium oraz dwie kaplice pełniące funkcję pseudotranseptu. Pierwotna forma świątyni, surowa i prosta świadczy o lokalnym wykształceniu jej architekta oraz o silnym zakorzenieniu we wcześniejszych rozwiązaniach architektonicznych. Marta Kot Satyra jako remedium na porozbiorową rzeczywistość
dawnej Galicji na przykładzie „Szczutka” i „Chochlika” Periodyki satyryczne są doskonałym źródłem badawczym, gdyż stanowią oryginalny i niezwykle interesujący dokument swojej epoki, są nośnikiem ówczesnej atmosfery, nastrojów i napięć społecznych, ukazują krąg spraw interesujących dane społeczeństwo. Analiza ich pozwala wniknąć w rozmaite przestrzenie życia zarówno publicznego jak i codziennego. Z łatwością można na ich podstawie prześledzić życie artystyczne miasta, rubryki towarzyskie, ogłoszenia, a także bieżące wątki polityczne. Te ostatnie są szczególnie interesujące, gdyż pozwalają zobaczyć w satyrze coś więcej niż tylko sprawozdania i komentarze z szeroko pojętego życia politycznego (ujęcie dominujące w innych źródłach) – remedium na porozbiorową rzeczywistość dziewiętnastowiecznego Lwowa. Właśnie tę ich funkcję autorka stawia sobie za przedmiot badań. Interesuje ją zatem wpływ satyry na zachowanie tożsamości narodowej, a także ogólną kondycję moralną narodu oraz jej funkcjonowanie jako środka walki o Polaków i ich „polskość”. Michał Mendyka Wizerunek Żyda
na łamach „Echa Przemyskiego” – stereotyp inspirowany rzeczywistością,
ss. 36. Opisywany artykuł jest studium źródłowym, opartym na informacjach zawartych w „Echu Przemyskim” – czasopiśmie ukazującym się w Przemyślu na przełomie XIX i XX w. Pomocna w dokonaniu analizy i porównaniu jej efektów literatura przedmiotu bazuje na opracowaniach historyków (tak polsko-, jak i obcojęzycznych) różnych specjalizacji, m. in. badaczy historii Żydów, Przemyśla oraz prasy. Autor, na podstawie najczęstszych i najbardziej charakterystycznych opisów, stara się odtworzyć obraz Żyda, zarysowany na łamach pisma na przestrzeni pierwszego dziesięciolecia jego wydawania, często porównując przy tym swoje wnioski z efektami analizy innych badaczy. Konstrukcja artykułu – po wstępnej części zawierającej opis gazety oraz krótkie przybliżenie realiów Przemyśla końca XIX w. – opiera się na opisie poszczególnych domniemanych cech charakterologicznych i fizycznych ludności żydowskiej. W zakończeniu autor zawarł ogólne podsumowanie oparte na zbiorczym zestawieniu wcześniej opisywanych cech, które próbuje wpisać w ogólnopolski nurt piśmiennictwa tego okresu. Paulina
Krzywda Wokół
problematyki wystawy: Być kobietą...
Portrety kobiet ziemi bocheńskiej w wirze życia i dziejów Autorka, jedna z głównych pomysłodawczyń i twórczyń wystawy Być kobietą... Portrety kobiet ziemi bocheńskiej w wirze życia i dziejów podejmuje zagadnienie rozwoju kobiecej autorefleksji w kontekście konstruowania własnej tożsamości, świadomości jako niezbędnych do określenia tego co kryje się pod pojęciem kobiecości. W zasadzie ewolucja pozycji bochnianki (a więc kobiety z małego miasteczka) pozbawia ją cech „przedmiotowości” na rzecz „podmiotowości”, „pasywność, bierność” ustępuje miejsce „aktywności”. Jeżeli można się w ogóle posłużyć takim neologizmem, to „kobiecość po-emancypacyjna”, wyróżnia prowincjonalną kobietę świadomą swego prawa do szczęścia osobistego (według własnych kryteriów), rozwoju indywidualnego, swobody doświadczeń itp. Kobieta odzyskująca swoje człowieczeństwo ma prawo wyboru (indywidualizacja oraz samorealizacja). Empatia, religijność, więź ze środowiskiem z którego się wywodzi (akceptacja i przyjęcie jego norm jako własnych, uwzględnienie społecznych oczekiwań), pozorna słabość a w rzeczywistości pozostawanie nieocenioną pomocą mężowi, ojcu, synom wpływa jednak na jej poczucie obowiązku względem społeczności lokalnej. Agata Usyk Wpływ I
wojny światowej na funkcjonowanie instytucji oraz życia mieszkańców Sanoka I wojna światowa była konfliktem, który znacząco wpłynął na kształt ówczesnej Europy. Jednakże ten wielki kataklizm o zasięgu globalnym można rozpatrywać także na gruncie lokalnym. Dla mieszkańców wsi czy miast, wojna światowa stała się lokalną tragedią. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie wpływu działań wojennych na funkcjonowanie życia mieszkańców Sanoka, pokazanie atmosfery panującej w mieście zarówno przed, po, jak i w trakcie konfliktu zbrojnego. Artykuł składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy z nich traktuje o sytuacji Sanoka przed I wojną światową. Porusza takie aspekty jak: demografia, działalność towarzystw, funkcjonowanie miejsc użytku publicznego w świetle ówczesnej prasy. Drugi rozdział dotyczy sytuacji miasta podczas Wielkiej Wojny. Działania wojenne spowodowały w mieście spore zmiany. Okupacja rosyjska, a później austriacka zakłóciły spokojne życie w Sanoku. W rozdziale tym znajduje się zarys tła historycznego, analiza wpływu wojny na stowarzyszenia. Ponadto, autor stara się odpowiedzieć na pytanie: co czuli mieszkańcy podczas wydarzeń wojennych? Rozdział trzeci przedstawia stopniową normalizację i stabilizację życia w Sanoku tuż po wojnie. Praca, poza opracowaniami, bazuje na dzienniku, wspomnieniach i prasie regionalnej. Jolanta Czartoryska,
Adam S. Czartoryski Miłość w życiu Hermana Liebermana. Przyczynek
do biografii Autorzy rozważają, na podstawie nieznanych w literaturze polskiej listów Hermana Liebermana do Heleny z Rosenbachów Deutsch, zagadnienie miłości w życiu czołowego polskiego polityka i prawnika I połowy XX w. Na ile uczuciowośc, ideowośc, oddanie bliskim konstruowało Liebermana nie tylko jako męża stanu, ale przede wszystkim jako człowieka i na ile odbijało się w jego codziennych decyzjach. Podejmują w końcu zagadnienie, dyskutując z dotychczasowymi tezami, dlaczego H. Liebermann, pomimo głębokiego uczucia do Heleny Rosenbachówny nie rozwiódł się ze swoją żoną, ale poświęcił swoje osobiste szczęście na rzecz „racji stanu”. Roman Chornenkyi Development medical care of population in
Stanyslawiw province (1921–1939) The article analyzes the development of
medical support in Stanislawow province in the period of 1921-1939, defines
number of medical institutions and doctors, highlights the most common
diseases among the population, the cost of medical treatment and the impact
of these factors on everyday life of Poles. Medicine was paid in interwar Key words: medical support, doctor, cash desk
of patients, infectious diseases, "health centers", Stanislawow
province. Yevhenij
Samborsky The resettlement of Poles from Western Ukraine
and Western Belarus to Poland in 1944 - 1946: a comparative analysis The article presents a comparative analysis
of the dynamics and progress of resettlement of the Polish population of the Western
Ukraine and Western Belarus to Andrzej Zapałowski Zarys działań
oddziału partyzanckiego Ryszarda Kraszka „Pirata” w 1945 roku Wiosną 1945 roku, z uwagi na wzmagającą się działalność nacjonalistów ukraińskich w Polsce południowo-wschodniej doszło do powstawania licznych grup samoobrony, a w wielu wypadkach do powstawania oddziałów partyzanckich, które za główny cel swojego istnienia nie miały walki z nową władzą, ale ochronę miejscowej ludności przez działaniem OUN i UPA. Oddziały te z uwagi na skład osobowy oraz dotychczasowe związki konspiracyjne były w większości negatywnie ustosunkowane do władzy komunistycznej i obecności Armii Czerwonej. Tym niemniej z uwagi na trwające działania wojenne polskie formacje partyzanckie unikały otwartych starć z Armią Czerwoną ograniczając się do działań mających na celu ochronę członków podziemia niepodległościowego, uwalniania aresztowanych i likwidowania funkcjonariuszy, którzy szczególnie byli zaangażowani w rozpracowywanie i zwalczanie polskiej konspiracji. Artykuł ma na celu wypełnienie luki w historiografii podziemia niepodległościowego i narodowego na terenie powiatu przemyskiego w pierwszej połowie 1945 roku, w postaci przedstawienia działalności jednego z takich oddziałów, który powstał końcem zimy 1945 roku i operował przez kilka miesięcy głównie na obszarze birczańskiego. Mieczysław Samborski Zabójstwo 28 III
1947 r. gen. broni K. Świerczewskiego przez połączone sotnie „Chrynia” i
„Stacha” w świetle źródeł archiwalnych i wspomnień nacjonalistów ukraińskich Autor omawia okoliczności zamordowania generała Karola Świerczewskiego przez członków dwóch sotni Ukraińskiej Powstańczej Armii (dalej: UPA). Dyskutuje z ustaleniami historyków zarówno polskich i ukraińskich powołując się na liczne dokumenty archiwalne i wspomnienia nacjonalistów ukraińskich, piszących o tej sprawie. Zawartość
„Rocznika Przemyskiego”, t. XLVIII: 2012, z. 4. Historia Ewa Grin -Piszczek Brzykowie, Wargoccy, Czechowiczowie – przedstawiciele elity władzy w Przemyślu w drugiej
połowie XVI wieku (The Brzyk, Wargocki and Czechowicz families – representatives
of ruling elite in Przemyśl in the second half of sixteenth century) Anna
Markiewicz Testament Marcina Ubysza z Mogielnicy (The
Last Will of Marcin Ubysz of Mogielnica (1690y) Wasyl
Iwanowycz Denysjuk Російська
місцева
адміністрація
та польська
шляхта в
контексті
вирішення«польського
питання» на
Волині в
першій
третині ХІХ
ст. (Rosyjska administracja lokalna i polska
szlachta w kontekście rozwiązania „kwestii polskiej” na Wołyniu w pierwszym trzydziestoleciu XIX
wieku) (Russian local administration
and Polish nobility in the context of “the Polish case” solution in the
Province of Wolyn (1800-1830) Sabina Rejman Organizacja posiedzeń Rad miejskich w znaczniejszych miastach Galicji
Zachodniej w latach 1889–1914 (The
organization of town council meetings in the most important towns of West
Galicja between 1889-1914) Anna Kwiatek Socjaliści polscy a religia na przełomie XIX i XX wieku. Przypadek Hermana
Liebermana (Polish socialists and religion in the late 19th
and early 20th century.The case of Herman Lieberman) Jolanta Czartoryska Działalność parlamentarna Hermana Liebermana (Parliamentary activity of Herman Lieberman) Józefa Kostek Przemyskie środowisko artystyczne XIX i XX w. (Przemyśl’s artistic milieu of 19th and
20th centuries) Adam Szczupak Kult św. Jozafata w greckokatolickiej diecezji przemyskiej w okresie
rządów biskupa Jozafata Kocyłowskiego (1917-1946) (The cult of saint Josaphat Kuncewicz in the
Greek Catholic eparchy of Przemyśl during the service of Josaphat Kocyłowski (1917–1946) Andrzej Wawryniuk Delimitacja wschodniej granicy Polski po II wojnie światowej a sprawa Medyki (Delimitation
of Polish eastern frontier after World War II – Medyki issue) Jerzy Kotkowski Powroty, opracowali Rita Majkowska, Tomasz Pudłocki (Returns) Mariusz Frodyma Chodziłem do Słowaka (I
attended Słowak) Recenzje Zdzisław Budzyński Geografia historyczna Kościołów i wyzwań w nowym ujęciu Elżbieta Knapek rec.:
Anna Łosowska Pennae investivi Praemisliae. Notariusze kancelarii
kościelnych, pisarze sądów oraz urzędów świeckich w XV i na początku XVI wieku (Przemyśl 2011) Anna Łosowska Czy chcemy dostrzec nowy obraz środowiska pisarskiego Przemyśla w XV
wieku? (Odpowiedź na recenzję dr Elżbiety Knapek) streszczenia Ewa Grin-Piszczek Brzykowie, Wargoccy, Czechowiczowie – przedstawiciele elity władzy w
Przemyślu w drugiej połowie XVI wieku Rodziny Brzyków, Wargockich i Czechowiczów zapisały się na trwałe w historii miasta – stanowiły bowiem jego elitę, nie tylko obejmując najważniejsze urzędy w mieście w drugiej połowie XVI wieku, lecz także stanowiąc grupę najzamożniejszych i najlepiej wykształconych przemyślan tego okresu. Zakres chronologiczny artykułu jest wyznaczony przez istotne daty w rozwoju samorządu miasta Przemyśla. W roku 1551 został rozszerzony skład rady urzędującej miasta – (zamiast czterech tworzyło ją odtąd ośmiu rajców). Natomiast 27 IX 1602 roku Zygmunt III wydał przywilej ustanawiający sposób wyboru władz miejskich Przemyśla. Spośród trzech wymienionych powyżej rodzin najwięcej miejsca w opracowaniach poświęcono rodzinie Brzyków. Wynika to głównie z faktu, że byli oni właścicielami trzech kamienic przyrynkowych, które z kolei stały się przedmiotem badań architektonicznych J.T. Frazika. Drugą rodziną, której członkowie zasiadali we władzach miasta w drugiej połowie XVI wieku byli Wargoccy. Większość z jej przedstawicieli była wykształcona, zapewne w Akademii Krakowskiej. Świadczy o tym fakt, iż wszyscy Wargoccy, będący ławnikami oraz rajcami, pracowali także w kancelarii miejskiej. Rodziną mającą kilku przedstawicieli w elicie władzy w drugiej połowie XVI wieku byli również Czechowiczowie. Rodzinę Brzyków możemy określić mianem rodziny kupieckiej, bowiem każdy z jej przedstawicieli zajmował się handlem (głównie suknem) na wysoką skalę. Z kolei Wargockich możemy traktować jako elitę intelektualną mieszczaństwa przemyskiego. Natomiast Bartłomiej Czech i jego synowie Jakub, Maciej oraz Stanisław to przedstawiciele rzemieślników (konkretnie krawców), którzy zrobili karierę osiągając stanowiska ławników czy rajców. Anna Markiewicz Testament rotmistrza Marcina Ubysza z Mogielnicy z 1690 r. Staropolskie testamenty stanowią niezwykle interesujące źródło dla historii mentalności, kultury materialnej oraz życia codziennego. Również testamenty pochodzące z województwa ruskiego przynoszą wiele nieznanych dotąd informacji dotyczących relacji rodzinnych, powiązań klientalnych, dóbr ziemskich, majątków osobistych oraz fundacji i legatów ustanawianych przez szlachtę Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Przedmiot edycji stanowi spisany 22 maja 1690 r. testament rotmistrza Marcina Ubysza z Mogielnicy znajdujący się w Zbiorze Aleksandra Czołowskiego (Archiwum Głównym Akt Dawnych); odpis ostatniej woli rotmistrza przechowywany jest w Archiwum Polskiej Prowincji Dominikanów w Krakowie wraz z dokumentami dotyczącymi jego zapisu 6000 złotych polskich na rzecz lwowskiego kościoła pw. Bożego Ciała. Teksty te zasługują bez wątpienia na publikację jako interesujące źródła do epoki Jana III Sobieskiego, przedstawiające nieznaną do tej pory postać szlachcica z ziemi halickiej – posła na sejmy, żołnierza spod Wiednia i dobrodzieja lwowskich zakonników. Włodzimierz Denisiuk Rosyjska administracja lokalna i polska szlachta w kontekście rozwiązania „pytania polskiego” na Wołyniu w pierwszym trzydziestoleciu
XIX wieku W artykule przedstawiono stosunek polskich elit społecznych i administracji lokalnej na Wołyniu w okresie po przystąpieniu regionu do Rosyjskiego państwa. Badania dotyczy problemów ideologii i polityki narodowej rządu rosyjskiego, ale także pokazuje
stosunki w wojewódzkich i powiatowych poziomów. Sabina Rejman Organizacja posiedzeń Rad miejskich w znaczniejszych miastach Galicji
Zachodniej w latach 1889–1914 Rady miejskie znaczniejszych miast Galicji Zachodniej działały w oparciu o ustawę z 13 marca 1889 r. określającą zasady ustroju gminnego trzydziestu znaczniejszych miast Galicji – jedenastu położonych w Galicji Zachodniej i dziewiętnastu w Galicji Wschodniej. Zasady pracy Rad miejskich określały uchwalane przez nie regulaminy obrad. Określano w nich sposób zwoływania posiedzeń, przewodniczenie obradom, liczbę radnych potrzebnych do podjęcia uchwały, sporządzanie protokołów, utajnianie posiedzeń. Główną część regulaminu stanowił opis zasad i porządku, według których powinny się odbywać sesje Rad miejskich. Jako przykładowe zostały opisane regulaminy obrad Rady miejskiej w Krośnie i Rzeszowie. Średnia roczna liczba posiedzeń Rad miejskich wahała się od 12 do 19. Rozkład posiedzeń w ciągu roku był nieregularny. Najwięcej posiedzeń przypadało przeważnie na czwarty kwartał roku, co wiązało się z koniecznością uchwalenia budżetu. Najmniej – w trzecim kwartale (wakacje) lub pierwszym. Z upływem czasu i wypracowywaniem sposobu działania liczba posiedzeń zwoływanych w ciągu roku zmniejszała się, rosła natomiast frekwencja radnych. Jednak problem ich dyscyplinowania i egzekwowania obowiązku uczestnictwa w sesjach wciąż pozostawał aktualny. Często nieobecność na posiedzeniu Rady i uniemożliwienie podjęcia uchwał z powodu braku quorum była elementem rywalizacji stronnictw, podobnie jak wzajemne zarzuty o nieprzestrzeganie regulaminu. Posiedzenia Rad miejskich rozpoczynały się przeważnie między godziną piątą a szóstą po południu i trwały około dwóch godzin. Odmienny przebieg miały posiedzenia uroczyste. Radni dbali o wygodę i estetykę sal, w których odbywały się sesje. Znakiem nowych czasów było zapraszanie na nie przedstawicieli lokalnej prasy i przygotowanie dla nich odrębnego stanowiska pracy. Anna Kwiatek Socjaliści polscy a religia na przełomie XIX i XX wieku. Przypadek
Hermana Liebermana Artykuł omawia postawę Hermana Liebermana względem religii na tle poglądów polskich socjalistów. Kwestia stosunku do religii nie zajmowała wiele miejsca w polskich programach socjalistycznych, była jednak niezwykle istotna i budziła kontrowersje. Socjaliści opowiadali się za oddzieleniem Kościoła od państwa i głosili prywatny, osobisty charakter religii. Z drugiej strony, chętnie korzystali z odwołań do wątków chrześcijańskich, dopasowując je do własnej ideologii. Sądzili, że socjalizm i chrześcijaństwo mają wiele wspólnego i wzajemnie się nie wykluczają. Prowadziło to do sporów z duchowieństwem, w przypadku Polski zwłaszcza z katolickimi hierarchami, którzy uważali, że postulaty socjalistów zmierzają do laicyzacji społeczeństwa i sieją zamęt w szeregach wiernych. Wskazywali też na niemożność pogodzenia socjalizmu z nauką Kościoła. Przykład Hermana Liebermana pokazuje, że poszczególne przypadki były bardzo złożone. Wywodzący się z żydowskiej rodziny socjalista Lieberman był głęboko zafascynowany nauką Chrystusa zawartą w Ewangelii, do czego chętnie się przyznawał, jednocześnie nie stroniąc od wątków antyklerykalnych. Jego pozytywny stosunek do religii dziwił towarzyszy partyjnych, jako socjalista był natomiast negatywnie postrzegany przez środowiska kościelne i uważany za wroga. Jolanta Czartoryska Aktywność parlamentarna Hermana
Liebermana Herman Lieberman był polskim adwokatem, politykiem, socjalistą,
członkiem Rady Państwa w Wiedniu i Sejmu Polskiego II Rzeczypospolitej.
Urodził się 3 stycznia 1870 r. w Drohobyczu. Zmarł 21 października 1941 r. w
Londynie. Przez większość swojego życia był związany z Przemyślem – z tego
miasta był też wybierany jako poseł. Jako jeden z czołowych przeciwników
politycznych Józefa Piłsudskiego został uwięziony w twierdzy w Brześciu w
1930 i skazany na dwa i pół roku. W artykule zaznaczono najważniejsze obszary
działalności parlamentarnej Libermana, skupiając się na jego głównych
wystąpieniach i osiągnięciach jako polityka. Józefa Kostek Środowisko artystyczne
przedwojennego Przemyśla Środowisko artystyczne danego miejsca tworzą artyści, choć wpływ na nie mają także lokalni mecenasi sztuki jak i instytucje wspomagające twórczość artystyczną. Przemyśl, jedno z najstarszych miast w Polsce, nie posiadał przez wieki własnego, odrębnego środowiska artystycznego. Z wcześniejszych okresów znane są jedynie pojedyncze nazwiska artystów, tworzących głównie na potrzeby lokalnego Kościoła dwóch obrządków: rzymskokatolickiego i bizantyńskiego. Większa liczba artystów pojawiła się w Przemyślu w 18 wieku, w związku z budową, przebudową oraz zmianą wyposażenia kilku świątyń. Ożywienie na niwie artystycznej nastąpiło w 2 połowie XIX wieku wraz z rozwojem miasta, stymulowanym budową potężnych założeń fortecznych. Kolejnym okresem kiedy gościła w Przemyślu znaczna grupa twórców była I wojna światowa. Miało to związek z działaniami militarnymi, upamiętnianymi z nakazu dowództwa austriackiego w różnych formach, także artystycznych. Zaczęło się też wówczas tworzyć lokalne środowisko artystyczne. W międzywojennym okresie było już ono dobrze widoczne. Ze względu na złożoność etniczną i kulturową Przemyśla środowisko artystyczne tego miasta było niejednorodne. Budziła się świadomość kulturowa Ukraińców, szukających swych korzeni w sztuce ludowej (Olena Kulczycka). Krystalizowało się nowe rozumienie i autonomia sztuki żydowskiej, oddzielanej od funkcji ściśle użytkowej. Tworzyli żydowscy malarze (Adolf Bienenstock, Anna Mieses, Maksymilian Fuering, Edward Stahl) oraz rzeźbiarze (Mojżesz Schwanenberg). Najliczniejsze i najbardziej aktywne było środowisko artystów polskich. Zachowało się wiele informacji prasowych dotyczących ich wystaw i osiągnięć twórczych. Z Przemyśla wywodzą się tacy artyści jak: Teofil Kopystyński, Feliks Michał Wygrzywalski, Carl Duldig, Otto Axer, Juliusz Studnicki. Jedni tu pozostali na dłużej, drudzy wyjechali do innych ośrodków. Byli też artyści, którzy tu przybyli we wczesnym dziecięctwie, tu wzrastali i powracali, po studiach w Krakowie (Marian Stroński) czy Lwowie (Stefania Jacyszynówna). Część twórców przybyła do Przemyśla już jako ukształtowane osobowości (Stanisław Jakubowski, Stanisław Jankowski, Stefan Wyrwicz), niektórzy po studiach na zagranicznych uczelniach (Wanda Zabokrzycka, Józef Wilk). Środowisko artystyczne przedwojennego Przemyśla nie posiadało żadnych ram instytucjonalnych, nie działało żadne ugrupowanie artystyczne, nie było też galerii czy towarzystwa sztuk pięknych. Spośród artystów tu działających jedynie Juliusz Studnicki należał do ugrupowania „Pryzmat” a Mojżesz Schwanenfeld był członkiem „Grupy Krakowskiej”. Nie funkcjonowała też nigdy w Przemyślu żadna wyższa szkoła artystyczna – nie było zatem własnego środowiska opiniotwórczego. W tych warunkach rolę mecenatu artystycznego przejęło na siebie w dużym stopniu przemyskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, organizując wystawy indywidualne i zbiorowe, publikując recenzje na łamach miejscowej prasy oraz zakupując niektóre prace do zbiorów miejscowego muzeum. Sporadycznie urządzaniem wystaw zajmowało się także miejscowe Towarzystwo Szkoły Ludowej oraz Zarząd Oddziału Żeńskiego Związku Strzeleckiego. Większość artystów próbowała swoich sił uczestnicząc również w wystawach organizowanych w innych ośrodkach w kraju i zagranicą, zdobywając nieraz zaszczytne wyróżnienia (Studnicki, Stroński, Wilk). Niektórzy twórcy próbowali swych sił w ogólnopolskich konkursach, zdobywając nieraz wyróżnienia i nagrody (Józef Wilk, Stefan Wyrwicz) Status społeczny artystów w międzywojennym Przemyślu był raczej wysoki, byli oni tu powszechnie cenieni i szanowani. Jednak nie łączyło się to z ich pozycją majątkową. Dlatego też często artyści łączyli pracę twórczą z działalnością pedagogiczną, bądź to instytucjonalną (Bienenstock, Jankowski, Jacyszynówna, Wilk, Wyrwicz), bądź prywatną (Artwińska, Stroński, Zabokrzycka, Wilk). Wielu artystów ogłaszało się też w miejscowej prasie oferując szeroki wachlarz swoich usług. Poza tymi artystami, którzy z Przemyśla wyemigrowali i zdołali w nowym środowisku zapewnić sobie renomę i ogólnopolską sławę większość nie zdobyła szerszego rozgłosu. Łączył ich pewien spiritus loci – nieco podniosły ale umiarkowany, silnie umocowany w tradycji i niezbyt otwarty na nowe prądy w sztuce. Wybuch II wojny światowej przerwał na kilka lat normalne życie miasta. Większość artystów borykała się wtedy z wielorakimi trudnościami. Po wojnie wkroczyła nowa rzeczywistość, w której część twórców rozpoczęła nowe życie w innych ośrodkach, część zaś nie do końca umiała się w niej odnaleźć. Trwałe uznanie miejscowego środowiska zdobył tu jedynie Marian Stroński, a w mniejszej skali także Stefan Wyrwicz. Adam Szczupak Kult św. Jozafata w greckokatolickiej diecezji przemyskiej w okresie
rządów biskupa Jozafata Kocyłowskiego (1917-1946) Artykuł przedstawia, w jaki sposób w greckokatolickiej eparchii przemyskiej w okresie rządów biskupa Jozafata Kocyłowskiego (1917–1946) propagowany był kult św. Jozafata Kuncewicza. Postać ta była ważna w kontekście przeżywanych przez grekokatolików problemów, takich jak kryzys tożsamości katolickiej po wydarzeniach I wojny światowej, działalność sekt i konwersje na prawosławie na Łemkowszczyźnie. Tekst odpowiada także na pytania, jak kult ten wiązał się z budowaniem przez Kościół greckokatolicki ukraińskiej tożsamości narodowej i unowocześnieniem duszpasterstwa diecezjalnego przez biskupa Kocyłowskiego. Andrzej Wawryniuk Delimitacja wschodniej granicy Polski po II wojnie światowej a sprawa
Medyki Kilkuletnie starania polskiej dyplomacji i upoważnionych przez rząd przedstawicieli o ważne z punktu widzenia kulturowego, społecznego, komunikacyjnego, gospodarczego, czy narodowego poprowadzenie wschodniej granicy zakończyły się niepowodzeniem. W jednej z wersji oczekiwań co do zmian przebiegu granicy, strona polska mówiła o przyroście terytorialnym wynoszącym nawet 799 km2, a w efekcie uzyskano 49,4 km2 i to na zasadzie wymiany terytoriów, chociaż w umowach międzynarodowych przewidywano odchylenie na korzyść Polski, na wschód od linii demarkacyjnej wynoszące od 3 do 8 km. W świetle przedstawionych danych oraz cytowań z dokumentów państwowych, w większości Ministerstwa Spraw Zagranicznych, jednoznacznie wynika, że władze radzieckie traktowały Polskę nie jako partnera, czy niedawnego sojusznika wojskowego, ale jako słabego petenta, którego wnioski, czy prośby można było lekceważyć. W ten sposób, poza granicami Państwa Polskiego, nawet tuż przy zdelimitowanej granicy, pozostały wsie, osady, futory i miasteczka z przeważająca liczba ludności polskiej. Włączenie do naszego kraju Medyki, oraz kilkunastu mniejszych miejscowości na całej wschodniej granicy wschodniej przedstawiane było jako gest dobrej woli ZSRR. Dla mieszkańców powiatu przemyskiego ważnym był i jest fakt, że chociaż w symboliczny sposób powiększono jego terytorium i uzyskano ważny węzeł komunikacyjny, odciążając w ten sposób stację kolejową Przemyśl. Jerzy Kotkowski Powroty Podali do druku i opracowali Rita Majkowska i Tomasz Pudłocki Autor wspomina swoje lata szkolne z okresu nauki w I Państwowym Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Przemyślu w latach 1929/1930–1934/1935. Poświęca trochę miejsca swoim nauczycielom i kolegom, a także pasjom dorastającego chłopaka. Przede wszystkim autor skupia się na inicjatywach sportowych, których „motorem” był nauczyciel języka polskiego, Julian Kolankowski. To dzięki temu nauczycielowi został narciarzem i już jako gimnazjalista, z ramienia Przemyskiego Towarzystwa Narciarzy opiekował się schroniskami górskimi w Karpatach Wschodnich czy brał w ogólnopolskich zawodach narciarskich w Zakopanem. We wspomnieniach Jerzy Kotkowski poświęca sporo miejsca nie tylko kolegom – narciarzom, ale i opisom gór. Mariusz Frodyma Chodziłem do Słowaka Autor wspomina swoje lata szkolne z okresu nauki w I Liceum Ogólnokształcącym im. Juliusza Słowackiego w Przemyślu w latach 1967/1968–1970/1971. Poświęca miejsce przede wszystkim swoim nauczycielom, ich sposobom nauczania, wychowywania i oddziaływania na młodzież. Wspomina także swoich kolegów szkolnych i opisuje ich późniejsze losy. Autor próbując oddać atmosferę okresu po Marcu 1968 r. w prowincjonalnej szkole, mówi też o szeregu inicjatywach podejmowanych wówczas przez młodzież szkolną i to w ramach liceum czy też w tzw. wolnym czasie. |