Rocznik Przemyski Literatura i Język

Dotychczasowe numery

ZAWARTOŚĆ ZESZYTU 2 LITERATURA I JĘZYK „ROCZNIK PRZEMYSKI”, T. 50: 2014

PIOTR BOREK

Wstęp

I. ARTYKUŁY I ROZPRAWY

MARCIN PIĄTEK

„Vobis o fortes animae”. Wizja bohaterskiej obrony Chocimia w dziełach Naumachija chocimska Jana Bojanowskiego i Pamiątka wojny tureckiej Józefa Bartłomieja Zimorowica

WERONIKA WITOSŁAW

Gry w rozbieranie. O asocjacjach stroju i nagości w polskiej poezji barokowej

KLAUDIA SMAZA

Wirydiana Fiszerowa – żona i matka, podróżniczka i intelektualistka

MAGDALENA ANCYPO

Stereotyp urody w pieśniach ludowych z powiatu sokólskiego

EWA HORYŃ

Język dziewiętnastowiecznych listów pasterskich biskupów diecezji kujawsko-kaliskiej wobec wyznaczników stylu religijnego

KATARZYNA TRZECIAK

Między autokreacją a autofikcją. Stefan Grabiński jako teoretyk gatunku

MAŁGORZATA CHROBAK

„Piekielne, latające maszyny”, czyli nowoczesność według Kornela Makuszyńskiego

EWA LEŚNIAK

Żydówka – żona i matka. Wizerunek kobiety żydowskiej w powieściach Szołema Alejchema, Szaloma Asza, Isaaca Bashevisa Singera

II. MISCELLANEA

ANNA ŁOSOWSKA

„Człowiek zagubiony dla życia społecznego”, czyli o nieudanych działaniach służby bezpieczeństwa wobec Jerzego Starnawskiego w celu pozyskania go do współpracy

STANISŁAW MAYKOWSKI

Epoczka przemyska – fragment z Pamiętnika. Wstęp i opracowanie Tomasz Pudłocki

MACIEJ WALTOŚ

Nad twórczością polityczną Stanisława Orzechowskiego

III. RECENZJE

MARIA WICHOWA

O pierwszym staroruskim przekładzie Apoftegmatów Bieniasza Budnego

KLAUDIA SMAZA

Różne obrazy ziemi sądeckiej w historiografii, literaturze i mediach

KINGA KOSMALA

Post-1989 Polish Film. Review of Polish Cinema Now!

Zawartość zeszytu „Rocznik Przemyski”, t. XLIX, z. 2: 2013, Literatura i Język

I. Rozprawy

Jan Musiał

Wincentego Lutosławskiego listów kilka do Jana Gwalberta Pawlikowskiego. Przyczynek do dziejów recepcji późnej twórczości Juliusza Słowackiego

Marceli Olma

Zwyczaje żywieniowe i upodobania kulinarne w rodzinie Pawlikowskich (na podstawie korespondencji prywatnej)

Anna Podstawka

„Złowić wiekuistości niezmienne pierwiastki…”. „Baśń nocy świętojańskiej” Jana Kasprowicza

Tomasz Pudłocki

Podsumowanie Roku Stefana Grabińskiego

Eliza Krzyńska-Nawrocka

„Dwuznaczność zaułków”, „ zacięte usta symbolów”... – miasto w twórczości prozatorskiej Stefana Grabińskiego

Andrzej Juszczyk

Tajemne życie przedmiotów. O „opowiadaniach kolejowych” Stefana Grabińskiego

Katarzyna Trzeciak

Między realizmem a Realnym. O elementach realistycznych w „Fałszywym alarmie” Stefana Grabińskiego

Oskar Ostafin

Przyjaźń, która musiała dojrzeć – czyli słów kilka o kontaktach Karola Irzykowskiego ze Stefanem Grabińskim

II. Miscellanea

Krzysztof Bortnik

Stefan Grabiński czy Henryk Pietrzak? Problem atrybucji noweli „Portret”

Kornel Balawender

Wspomnienie o Stefanie Grabińskim [opracował i podał do druku Jakub Knap]

III. Historia mówiona

Małgorzata Misiak

Obrazy z łemkowskiej pamięci

IV. Recenzje

Piotr Borek

„Wojna domowa” Samuela Twardowskiego w świetle nowszych badań na Ukrainie

Jakub Knap

Między narracją erotetyczną a lekturą erotyczną. Grabiński na nowo odczytany

Monika Kulesza-Gierat

Stefan Grabiński, „Maszynista Grot. Z mojej pracowni”, wstęp Paweł Komar, oprac. Wojciech Kruszewski, Lublin 2011.

Adrian Mianecki

Grabiński Redivivus

Krzysztof Bortnik Grabiński w Czechach

(Utwory rozproszone), wstęp i oprac. Jakub Knap, Wydawnictwo Agharta, Kraków 2012, ss. 334.

Streszczenia artykułów:

Jan Musiał (Przemyśl)

Wincentego Lutosławskiego listów kilka do Jana Gwalberta Pawlikowskiego. Przyczynek do dziejów recepcji późnej twórczości Juliusza Słowackiego

Siedem niepublikowanych dotąd listów Wincentego Lutosławskiego(1863-1954) do Jana Gwalberta Pawlikowskiego (1860-1939), wysłanych między 6 marca a 6 maja 1907 roku, odkrywa nowe okoliczności badań twórczości Juliusza Słowackiego; szczególnie jej okresu mistycznego. W przeddzień obchodów setnej rocznicy urodzin poety nasiliły się prace edytorów i komentatorów dzieł twórcy Króla-Ducha. Historycy literatury podkreślają głównie wzniosły kontekst tych wysiłków. Studium przedmiotowej korespondencji wyświetla „przyziemniejszy” epizod dziejów recepcji dorobku drugiego wieszcza.

Marceli Olma (Kraków)

Zwyczaje żywieniowe i upodobania kulinarne w rodzinie Pawlikowskich (na podstawie korespondencji prywatnej)

Przedmiotem analizy prowadzonej w duchu lingwistyki kulturowej są listy familijne rodziny Pawlikowskich, zwłaszcza korespondencja małżeńska Heleny i Mieczysława. Autor koncentruje się na wypowiedziach pozwalających na rekonstrukcję nawyków i preferencji żywieniowych piszących osób. Zestawienie leksyki rodzimej i obcej oraz konstrukcji zdaniowych pozwalających na podejmowanie tematyki kulinarnej w listach dowodzi synkretyzmu smaków i upodobań, wreszcie kultury życia codziennego reprezentantów małopolskiej arystokracji z 2 połowy XIX stulecia.

Anna Podstawka (Lublin)

„Złowić wiekuistości niezmienne pierwiastki…”.

Baśń nocy świętojańskiej Jana Kasprowicza

Przedstawione studium jest próbą przybliżenia dramaturgii Kasprowicza, od lat pozostającej w cieniu jego wielkiego dorobku poetyckiego. Jego twórczość sceniczna, choć często stanowi nieodzowny kontekst podejmowanych studiów naukowych, wciąż domaga się całościowych badań. Baśń nocy świętojańskiej nie należy do wysoko ocenianych osiągnięć artysty. Napisana na zamówienie jako teatralny prolog, została naznaczona niezbyt korzystnym dla recepcji dzieła piętnem utworu okolicznościowego, który zainaugurował działalność Teatru Miejskiego we Lwowie 4 X 1900 roku. Kasprowicz, posłużywszy się rozpoznawalnym kodem znaków, stworzył poetyckie widowisko oparte na konwencji „teatru w teatrze”. Ale równocześnie starał się zawrzeć w nim własne dramatyczno-teatralne koncepcje, wyznaczające antropologiczny horyzont jego teatru. Wybrzmiewają one aluzyjnie w głębi wielowarstwowej kontaminacji baśniowych symboli, słowiańskiej mitologii oraz literackich odniesień, pulsujących w przestrzeni modernistycznego oniryzmu. Poprzez oryginalnie wyzyskane źródła ludowe oraz liczne wątki z arcydzieł światowej dramaturgii (greccy tragicy, Szekspir, Goethe, Słowacki, Hauptmann i in.) poeta podejmuje fundamentalne tematy egzystencjalne, składające się na poetycką syntezę kondycji człowieka i świata.

Tomasz Pudłocki (Kraków-Przemyśl)

Podsumowanie Roku Stefana Grabińskiego

Rok 2012 był nieformalnym jubileuszem Stefana Grabińskiego z okazji 125-rocznicy jego urodzin. Dlatego też w ramach projektu „GRoza, GRoteska, GRabiński” zorganizowano szereg wydarzeń naukowych i kulturalnych uwypuklających znaczenie tytułowych zjawisk w polskiej mentalności najnowszych lat. Okazuje się bowiem, że idea zapoczątkowana w Przemyślu, znalazła szereg orędowników w wielu innych miastach w Polsce. Co więcej, inicjatyw poświęconych Grabińskiemu w 2012 r., a nie realizowanych w ramach projektu, było wiele. Świadczy to olbrzymim renesansie zainteresowania Grabińskim. Artykuł, którego część pierwsza została ogłoszona rok temu (Pokłosie Roku Stefana Grabińskiego, „Rocznik Przemyski” 2012, t. 47, z. 2 Literatura i Język), stanowi próbę zebrania najważniejszych spośród wzmiankowanych wydarzeń od marca do końca 2012 roku.

Eliza Krzyńska-Nawrocka (Tarnów)

„Dwuznaczność zaułków”, „zacięte usta symbolów”...

– miasto w twórczości prozatorskiej Stefana Grabińskiego

Artykuł zatytułowany „Dwuznaczność zaułków”, „zacięte usta symbolów”... – miasto w twórczości prozatorskiej Stefana Grabińskiego stanowi krótkie studium na temat przestrzeni urbanistycznej w prozie autora Demona ruchu. Rozważania zawarte w niniejszym tekście skupiają się wokół sposobu obrazowania i symbolicznego ujęcia miejskiego terytorium przez Grabińskiego. Szczególna uwaga została zwrócona na kwestię labiryntowości miasta i ewokowanego przez to wyobrażenie zagadnienia błądzenia i zniewolenia. W artykule przedstawiona została kwestia różnorodnego i wielopoziomowego postrzegania przestrzeni miejskiej przez autora Cienia Bafometa.

Andrzej Juszczyk (Przemyśl – Kraków)

Tajemne życie przedmiotów. O „opowiadaniach kolejowych” Stefana Grabińskiego

Artykuł poświęcony jest analizie i interpretacji statusu, jaki posiadają przedmioty w świecie przedstawionym opowiadań Stefana Grabińskiego, składających się na zbiór Demon ruchu (1919).

Tłem akcji poszczególnych opowiadań jest kolejowa infrastruktura, a bohaterami kolejarze i – rzadziej – podróżni. Zwykle w analizach tej twórczości zwraca się uwagę na charakterystyczne postaci w niej występujące, jednak w wyniku analiz przeprowadzonych przez autora okazuje się, że status postaci, w pewnej mierze, może też zostać przypisany kolejowym instalacjom. Bardzo często są one personifikowane – zarówno przez narratora, jak i przez samych bohaterów. Stosowana często personifikacja nie daje się wytłumaczyć tylko stylistyczną skłonnością Grabińskiego. Instrumenty kolejowe (urządzenia sygnałowe, telegrafy), szyny czy lokomotywy są przedstawione jako aktanci, o innym co prawda statusie niż ludzie, jednak ważne dla sytuacji i zdarzeń.

Urządzenia kolejowe służą – tylko niektórym – ludziom do osiągnięcia stanu wyższej świadomości, czy wyższego stadium bytu. Można powiedzieć, że niejako współpracują z tymi, którzy pragną wznieść się ponad pragmatykę kolejowej podróży. Tak dzieje się np. w opowiadaniu: Maszynista Grot, gdzie tytułowy bohater dzięki kolejowej maszynie może wreszcie przekroczyć granice ludzkiego bytu, podobnie w Ślepym torze, w którym pociąg przenosi podróżnych do wyższej formy istnienia, do rozpłynięcia się w kosmosie. Zatem maszyny stają się tutaj nie tyle praktycznymi narzędziami, co wspomożeniem i uzupełnieniem ludzkich możliwości.

Ten motyw współpracy z ponad-ludzką maszyną oraz wysoki status urządzeń kolejowych w świecie przedstawionym opowiadań Grabińskiego, zestawiony z nowoczesnymi koncepcjami transhumanizmu, wykazuje duże zbieżności.

Katarzyna Trzeciak (Kraków)

Między realizmem a Realnym. O elementach realistycznych

w „Fałszywym alarmie” Stefana Grabińskiego

Artykuł stanowi propozycję odczytania opowiadania Fałszywy alarm Stefana Grabińskiego poprzez obecne w nim elementy realizmu. Twórczość literacka autora Demona ruchu wydaje się opierać poetyce pisarstwa realistycznego, jednak jej elementy pojawiają się w wielu nowelach. W niniejszym artykule Fałszywy alarm zostaje potraktowany jako opowieść odsłaniająca mechanizmy samego realizmu, rozumianego jako konstruowanie historii pozostającej w ścisłej relacji z rzeczywistością pozatekstową. Dzięki uruchomieniu narzędzi pscyhoanalizy Lacanowskiej, Grabiński może zostać potraktowany jako pisarz broniący właśnie realizmu rzeczywistości, pokazując, że ta zawsze zawiera jakąś pozasymboliczną, niewytłumaczalną „resztę”, której nie sposób wintegrować w zracjonalizowane rozumowanie. Ta właśnie „reszta” wymaga użycia opowieści niesamowitej, jednak dzięki niej widać, jak bardzo Grabiński dążył do opisywania rzeczywistości z całą jej nieprzewidywalnością i niewytłumaczalnością.

Oskar Ostafin (Kraków)

Przyjaźń, która musiała dojrzeć – czyli słów kilka o kontaktach Karola Irzykowskiego ze Stefanem Grabińskim

Artykuł dotyczy relacji Karola Irzykowskiego i Stefana Grabińskiego. Zasadnicza jego część została oparta na materiałach zaczerpniętych z korespondencji autora Pałuby z wieloma wpływowymi literatami dwudziestolecia międzywojennego w Polsce. W listach tych oraz jego dzienniku z lat 1916-1944 odnaleźć można liczne informacje rzucające nowe światło na relacje krytyka z Grabińskim. Ukazują one stopniowy proces zawiązywania się znajomości, która z czasem przekształciła się w przyjaźń. Twórczość Grabińskiego była także inspiracją artystyczną dla Irzykowskiego, który pod wpływem Demona ruchu napisał opowiadanie Wagon astralny (pokrótce omawiany w niniejszym artykule). Przez blisko dwadzieścia lat Irzykowski był duchowym opiekunem kariery pisarskiej Grabińskiego, promował jego twórczość, ale nie był też bezkrytyczny w stosunku do pisarza (wyrazem czego była m.in. recenzja powieści Cień Bafometa). W artykule znalazło się także krótkie omówienie projektu Irzykowskiego dotyczącego Izby Literackiej, w skład której miał wejść również Grabiński, oraz przywołanie wspólnych z J.E. Płomieńskim starań Irzykowskiego o przyznanie autorowi Salamandry Literackiej Nagrody Miasta Lwowa.

Krzysztof Bortnik (Przemyśl)

Stefan Grabiński czy Henryk Pietrzak?

Problem atrybucji noweli „Portret”

W styczniu 1920 r. na łamach „Ziemi Przemyskiej” ukazało się krótkie opowiadanie Portret, sygnowane pseudonimem „Hape”. Tomasz Pudłocki w artykule Przyczynek do przemyskiego okresu w życiu Stefana Grabińskiego. Przypuszczalne autorstwo noweli „Portret” („Rocznik Przemyski” 2011, t. 47, z. 2) wystąpił z tezą, iż autorem problematycznego utworu mógł być, mieszkający wówczas w Przemyślu, pisarz Stefan Grabiński.

Hipoteza ta zostaje poddana krytyce. Autor ustosunkowuje się polemicznie wobec argumentacji T. Pudłockiego i przeprowadza samodzielne badania nad atrybucją opowiadania Portret. Rozważa, czy opowiadanie nie mogło wyjść spod pióra innych literatów, związanych na początku lat 20. z Przemyślem (Marian Żalicki, Henryk Salz). Finalnie wysuwa tezę, iż autorem Portretu może być żołnierz o aspiracjach literackich, Henryk Pietrzak (1896-1940), który w latach 1919-1920 współpracował z „Ziemią Przemyską”.

Kornel Balawender

Wspomnienie o Stefanie Grabińskim [opracował i podał do druku Jakub Knap]

Podany do druku rękopis, który udało się odnaleźć w zbiorach Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, stanowi krótkie wspomnienie o Stefanie Grabińskim (1887-1936) – znakomitym przedwojennym prozaiku, a także nauczycielu szkół przemyskich i lwowskich – jego ucznia, Kornela Balawendera, z okresu pracy pisarza jako polonisty w Państwowym Seminarium Nauczycielskim Męskim we Lwowie (1921-1929).

Małgorzata Misiak, Obrazy z łemkowskiej pamięci

Prezentowany materiał został podzielony na cztery części (zgodnie z tematami w scenariuszu wywiadu). Część I: „Życie na Łemkowszczyźnie przed II wojną światową”, przynosi szczątkowe relacje o codziennym bytowaniu w górach. Są tu obok opisu rodzinnych domów, wspomnienia o panujących wówczas stosunkach międzyludzkich (np. opowieść o targu w Grybowie, o mieszkańcach wiosek). Część II odnosi się do wojny i okupacji. Trzecia, najobszerniejsza (co jest też odzwierciedleniem wagi tematu) omawia czas wysiedleń: na Ukrainę i na zachód Polski. Wreszcie, ostatnia część, IV, to opisy trudnych początków w nowym miejscu, na obczyźnie.

Małgorzata Misiak,

Obrazy z łemkowskiej pamięci

Zaprezentowane w studium relacje spisane zostały na podstawie wywiadów przeprowadzonych z Łemkami. Główny temat wypowiedzi stanowią wspomnienia m.in. o codzienności, wojnie, akcjach wysiedleńczych mniejszości etnicznej. Relacje oprócz informacji o wydarzeniach, postaciach są też werbalnym utrwaleniem stanów emocjonalnych czy psychicznych (wrażeń, uczuć) towarzyszących bohaterom w danych momentach historycznych. Prezentowany materiał został podzielony na cztery części (zgodnie z tematami w scenariuszu wywiadu). Część I: „Życie na Łemkowszczyźnie przed II wojną światową”, przynosi szczątkowe relacje o codziennym bytowaniu w górach. Są tu obok opisu rodzinnych domów, wspomnienia o panujących wówczas stosunkach międzyludzkich (np. opowieść o targu w Grybowie, o mieszkańcach wiosek). Część II odnosi się do wojny i okupacji. Trzecia, najobszerniejsza (co jest też odzwierciedleniem wagi tematu) omawia czas wysiedleń: na Ukrainę i na zachód Polski. Wreszcie, ostatnia część, IV, to opisy trudnych początków w nowym miejscu, na obczyźnie.

„Zawartość „Rocznika Przemyskiego”, T. XLVIII: 2012, z. 2 Literatura i Język”.

Komitet Redakcyjny „Rocznika Przemyskiego”: mgr Lucjan Fac (historia wojskowości), mgr Paweł Korzeniowski (historia wojskowości), dr Anna Markiewicz (historia), mgr inż. Tadeusz Misiak (nauki przyrodnicze), dr hab. Andrzej Olejko (historia wojskowości), mgr inż. Grzegorz Poznański (nauki przyrodnicze), dr Tomasz Pudłocki (historia, przewodniczący), prof. dr Jerzy Starnawski (literatura i język), dr Wiktor Szymborski (historia).

Redakcja zeszytu: prof. dr hab. Jerzy Bartmiński (Lublin, UMCS – redaktor językowy), prof. dr hab. Piotr Borek (Kraków, Uniwersytet Pedagogiczny), dr Tomasz Pudłocki (Kraków, UJ–Przemyśl, TPN, sekretarz), prof. dr hab. Jerzy Starnawski (Kraków, PAU, redaktor naczelny), prof. dr hab. Maria Wichowa (UŁ, Łódź).

Rada Naukowa zeszytu: prof. dr hab. Maria Barłowska (Uniwersytet Śląski w Katowicach), prof. dr hab. Elwira Buszewicz (Uniwersytet Jagielloński), dr hab. Agnieszka Korniejenko (Państwowa Wyższa Szkoła Wschodnioeuropejska w Przemyślu), dr hab. Aleksander Madyda (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu).

Artykuły i rozprawy:

1. Maria Wichowa, Humanitas Grzegorza z Sanoka

2. Elwira Buszewicz, Między Eobanem a Buchananem. Poetycka psalmografia Grzegorza z Sambora

3. Anna Sitkowa, O lekturach Katarzyny Wapowskiej, kasztelanki przemyskiej (na podstawie druków z przełomu XVI i XVII wieku)

4. Agnieszka Gocal, Problematyka moralno-obyczajowa w kazaniach oświeceniowych przemyskiego kaznodziei Konrada Kawalewskiego

5. Jerzy Starnawski, W 200. rocznicę urodzin Zygmunta Krasińskiego

6. Krzysztof Biliński, Modlitwy poetyckie Zygmunta Krasińskiego

7. Agata Seweryn, Tradycja barokowa w Agaj-Hanie

8. Michał Chmiel, Melancholia ,,ikonograficzna” Zygmunta Krasińskiego

9. Tomasz Pudłocki, Pokłosie Roku Stefana Grabińskiego

10. Tomasz Pudłocki, Środowisko studenckie Stefana Grabińskiego

11. Artur Jabłoński, Krytyka teatralna o Willi nad morzem Stefana Grabińskiego

12. Katarzyna Trzeciak, Grabiński bajkopisarzem? Czyli kilka słów o Ciuciubabce

13. Michał Budak, Cień Bafometa jako summa inspiracji twórczych Stefana Grabińskiego

14. Andrzej Juszczyk, Domy złe. Motyw upiornego miejsca w opowiadaniach Stefana Grabińskiego

15. Eliza Krzyńska-Nawrocka, Przestrzenie przemienione. O kreacji świata Stefana Grabińskiego

16. Krzysztof Bortnik, Polskie adaptacje filmowe opowiadań Stefana Grabińskiego

17. Jakub Knap, Z zagadnień „grabińszczyzny”: casus Janusza Meissnera (rekonesans „wpływologiczny”)

II. Miscellanea

18. Maria Barłowska, Litteraria w rękopiśmiennym inwentarzu ksiąg Krzysztofa Tomasza Drohojowskiego

19. Anna Łosowska, Druki oficyn przemyskich w Bibliotece UMCS (ze zbiorów Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu)

III Recenzje:

20. Monika Sulejewicz-Nowicka, Tom studiów o mniejszych poetach barokowych

21. Katarzyna Trzeciak, „W przypływie języka”. Wznowienie powieści Stefana Grabińskiego Klasztor i morze

22. Krzysztof Bortnik, O wznowieniach dzieł Stefana Grabińskiego: S. Grabiński, Demon ruchu i inne opowiadania, red. T. Zysk, wyd. „Zysk i S-ka”, Poznań 2011, ss. 542; S. Grabiński, J. Huskowski, Tragedia na wieży. Opowieści nadzwyczajne, oprac. S. Żuławski, wyd. „Agharta”, Kraków 2011, ss. 98.

23. Oskar Ostafin, Groteskowa groza. Krzysztof Bortnik, Krzysztof Maciej Choule [oprac.], Maska Śmierci. Opowiadania niesamowite (T. 1–2, Przemyśl, 2008–2010, Wydawnictwo Kabort)

Streszczenia artykułów:

Maria Wichowa (Łódź)

Humanitas Grzegorza z Sanoka

Kreacja postaci Grzegorza z Sanoka, arcybiskupa lwowskiego w jego biografii autorstwa Kallimacha ma charakter parenetyczny. Autor Żywota… przedstawił swojego bohatera jako człowieka w sposób idealny prezentującego humanitas. Towarzyszyła jej liberalitas (wolność) i dignitas (godność). Był jednostką wybitną, obdarzoną nieprzeciętnymi walorami intelektualnymi i moralnymi. Jego humanitas objawiała się również w postawie wobec kultury. Autor pokazał go jako człowieka nieustannie pomnażającego wiedzę, dużo czytającego, mecenasa sprawującego opiekę nad twórcami, autora systematycznie rozwijającego swój dorobek literacki i bibliofila gromadzącego księgozbiór, duszpasterza dbającego o wysoki poziom wykształcenia społeczeństwa w swojej diecezji.

Elwira Buszewicz (Kraków)

Między Eobanem a Buchananem. Poetycka psalmografia Grzegorza z Sambora

Artykuł jest próbą przedstawienia i analizy dwóch poetyckich parafraz Grzegorza z Sambora.Zostały one opublikowane w tomie zawierającym dziełko Szymona Goryckiego z Pilzna: Panegyricum de Diva Anna… Carmen, Kraków 1568. Zostały ułożone w metrach Horacjańskich – Psalm 113 (112) wierszem asklepiadejskim mniejszym, a Psalm 15 (14) – w asklepiadejskim większym. Pierwszy z nich jest zachętą do wychwalania Bożego imienia; poeta nadał mu formę akrostychu LAUDATE PUERI DOMINUM), sięgając po jedną z odmian poezji kunsztownej. Drugi to rodzaj liturgicznego Dekalogu – jego mnemotechniczne walory zostały uwydatnione przez zastosowane metrum Samborczyk z pewnością znał niektóre poetyckie parafrazy psalmów doby renesansu, w tym dzieło HeliusaEobanaHessusa; wybrał jednak własną drogę emulacji, nie pisząc dystychem elegijnym, jak Hessus i jego kontynuatorzy. Postępując w ten sposób, dał nam świadectwo swej orientacji w nowych prądach – oglądał bowiem narodziny nowej tendencji układania parafraz psalmów w różnych miarach lirycznych; szczytowym punktem tej tendencji był zbiór Jerzego Buchanana Psalmorum Davidis paraphrasis poetica (1566). Parafrazy Samborczyka, przeznaczone dla studiującej młodzieży, były zjawiskiem typowy dla humanistycznych metod nauczania. Ich kształt artystyczny może zakwestionować stronnicze opinie dawniejszych literaturoznawców, piętnujące mierne zdolności i mechaniczną imitację poetycką Grzegorza.

Anna Sitkowa (Katowice)

O lekturach Katarzyny Wapowskiej, kasztelanki przemyskiej (na podstawie druków z przełomu XVI i XVII wieku)

W artykule podjęto próbę odtworzenia „spisu lektur” Katarzyny z Maciejowa Wapowskiej na podstawie listu dedykacyjnego Antonina z Przemyśla, umieszczonego na czele polskiego przekładu RóżańcaLudwika z Granady (1583), oraz parenetycznego dziełka Szymona Wysockiego pt. Kształt pobożności, to jest żywot świątobliwy i śmierć chwalebna (…) kasztelanki przemysłkiej (1606). Tytuły wymienione przez dominikanina i jezuitę składają się na modelowy wręcz zestaw książek, służących budowaniu potrydenckich postaw religijnych, propagowanych przez ówczesnych duchownych. Wśród lektur Katarzyny Wapowskiej znalazły się zatem m. in. pisma Tomasza á Kempis, Ludwika z Granady, Ignacego Loyoli, dzieła hagiograficzne (Żywoty świętych Piotra Skargi) oraz katolickie utwory parenetyczne (O żywocie i śmierci najjaśniejszej księżny parmeńskiej Sebastiana Moralesa).

Agnieszka Gocal (Przemyśl)

Problematyka moralno-obyczajowa w kazaniach oświeceniowych

przemyskiego kaznodziei Konrada Kawalewskiego

Problematyka moralno-obyczajowa w dyskursie oświeceniowym zajmowała szczególne miejsce. Podejmowana była w twórczości literackiej, w publicystyce, w rozprawach filozoficznych czy prawnoustrojowych, a także w kazaniach. Wiele uwagi kwestiom moralnym i obyczajowym poświęcił przemyski reformata ks. Konrad Kawalewski (1758-1832). Tematyka jego twórczości kaznodziejskiej mieściła się w nurcie zagadnień, jakie podejmowali czołowi przedstawiciele tego gatunku w okresie oświecenia. Autorka poddała oglądowi przede wszystkim kwestie małżeństwa i stosunków rodzinnych, statusu kobiet, zabaw i rozrywek oraz pijaństwa. Były one bowiem najmocniej komentowane przez przemyskiego duchownego, który w sprawach moralno-obyczajowych był uważnym obserwatorem i sędzią. Twórczość kaznodziejska Konrada Kawalewskiego wpisuje się w tradycje przemyskiej homiletyki, stanowi również pewien wkład w obrazowanie mentalności i obyczajów społeczeństwa okresu oświecenia.

Jerzy Starnawski (Łódź)

W 200. rocznicę urodzin Zygmunta Krasińskiego

W tradycji środowiska przemyskiego, a zwłaszcza Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu było upamiętnianie rocznic trzech wielkich romantyków.

W roku bieżącym dzieli nas już 200 lat od urodzin najmłodszego z trójcy, Krasińskiego. W przeciwieństwie do Piotra Skargi, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Janusza Korczaka – nie został on wymieniony wśród pisarzy, których rocznicę czci się szczególnie.

Inaczej było w roku 1912. Artykuł Tomasza Pudłockiego Obchody stulecia urodzin Zygmunta Krasińskiego w Przemyślu („Rocznik Przemyski” 2004 t. 40 z. 3 s. 27–36) przypomniał piękną tradycję, do której jakiejś mierze należy nawiązać. Publikuje się trzy rozprawy o poecie. Zamierzona sesja naukowa nie doszła do skutku. Być może, iż pewne prace o Krasińskim przygotowywane na ową sesję ukażą się jeszcze w roku 2013.

Krzysztof Biliński (Wrocław)

Modlitwy poetyckie Zygmunta Krasińskiego

Modlitwy poetyckie Zygmunta Krasińskiego stanowią niewielki zbiór liryków poety, ale wyróżniają się siłą ekspresji i stopniem poetyckiego wyrazu. Do głosu dochodzi ton pesymizmu, zniechęcenia i rezygnacji i, co istotne, przeświadczenie, że życie pozagrobowe jest wyzwoleniem z ziemskich więzów. Nie pozostaje nic innego, jak modlić się o rychłą śmierć, która wyzwoli człowieka z dojmującego cierpienia. Mamy tutaj do czynienia z utworami, które pozostają w kręgu katolickich wyobrażeń, niemniej jednak z racji pragnienia nowego życia połączonego z rozpaczą istnienia wykraczają one poza ten światopogląd. Całość tych liryków pozostaje w bliskim związku z życiem samego poety, ma zatem charakter autobiograficzny.

Agata Seweryn (Lublin)

Tradycja barokowa w Agaj-Hanie

Agaj-Han jest interesującą i ważną egzemplifikacją „długiego trwania” tradycji baroku w literaturze polskiego romantyzmu. Krasiński uruchamia konwencje znane z eposów rycerskich (Jerozolima wyzwolona Tassa-Kochanowskiego), pamiętników (Pamiętniki Paska), barokowej ikonografii, poezji erotycznej, metafizycznej i kontrreformacyjnej. Frenetyczna wyobraźnia romantyka jest silnie zakorzeniona w siedemnastowiecznej frenezji, łączy ją wiele barokową fascynacją śmiercią, cielesnością nie tylko w jej bujnym rozkwicie, ale i w unicestwieniu, rozkładzie.Vanitas u Krasińskiego pojawia się najczęściej w parze ze Światową Rozkoszą, tak jak w barokowej literaturze moralistycznej, zwłaszcza w jej nurcie kontrreformacyjnym. Teatralność (topos życia jako bitwy, theatrum mundi),wykorzystanie efektów świetlnych, metaforyka labiryntu w Agaj-Hanie, przywodzą zaś na myśl barokowe upodobanie do iluzji – powiązanej z vanitas, łączącej się też z onirycznością kształtującą świat przedstawiony powieści. Barokowe korzenie ma również orientalizm Krasińskiego, ambiwalencja wobec człowieka Wschodu. Tę ambiwalencję oddaje przede wszystkim kreacja głównego bohatera, przyrównywanego w powieści do węża, ale też fascynującego niczym Roussetowski „Paw”. Rzeczpospolita w Agaj-Hanie została pokazana jako antemurale, a symbolem romantycznego Orientu w polskim wydaniu, obok kobierca, stał się wąż.

Michał Chmiel (Lublin)

Melancholia ,,ikonograficzna” Zygmunta Krasińskiego

Epistolografia Zygmunta Krasińskiego dostarcza materiału badawczego, którego analiza pozwoliła wyróżnić motywy, a także konteksty podlegające obrazowaniu melancholii. Praca miała na celu omówienie owych wyobrażeń występujących w listach romantyka, z uwzględnieniem ich zależności od przedstawień ikonograficznych. Wszak melancholia to przede wszystkim figura artystyczna zakorzeniona w ,,świecie czystych form” i ,,świecie motywów”. Istotna w tych rozważaniach okazała się zatem romantyczna ikonosfera, która oddziaływała na wyobraźnię Krasińskiego. Tło epoki, zainteresowania czytelnicze, oglądane dzieła malarskie niewątpliwie wpływały na ogląd rzeczywistości. Tym samym melancholia obecna w listach Krasińskiego ,,funkcjonowała” na zasadzie zakorzenionych w kulturze przedstawień m.in: barokowych wyobrażeń śmierci, idei vanitas, motywów florystycznych (liście, kwiaty) czy też motywu homo bulla.

Tomasz Pudłocki (Przemyśl-Kraków)

Pokłosie Roku Stefana Grabińskiego

Autor omawia najważniejsze formy obecności Stefana Grabińskiego w dyskursie naukowym nad Sanem w XX wieku, a także na początku XXI stulecia. Przedstawia okoliczności powstania inicjatywy uczczenia 125. rocznicy urodzin pisarza, która narodziła się w 2011 r. i objęła od listopada 2011 do grudnia 2012 roku szereg przedsięwziąć różnego typu. Wyjaśnia cele, jakie przyświecały organizatorom uroczystości jubileuszowych, które rozpoczęto w listopadzie 2011 r., zatem w 75. rocznicę śmierci Grabińskiego. Następnie omawia pierwsze inicjatywy całorocznego przedsięwzięcia (do lutego 2012 r.).

Tomasz Pudłocki (Przemyśl-Kraków)

Środowisko studenckie Stefana Grabińskiego

Okres studencki w życiu Stefana Grabińskiego nie był jak dotąd przedmiotem szerszych studiów. Poza drobnymi wzmiankami w literaturze, w których podkreślano wielką erudycję pisarza oraz znaczenie środowiska, jakie go ukształtowało, brakowało dotąd rzetelnej analizy, mającej na celu, na podstawie materiałów archiwalnych, ukazanie faktycznego wpływu konkretnych osób na rozwój intelektualny polskiego Poe. Artykuł uzupełnia tę lukę w oparciu o materiały archiwalne takie jak katalogi studentów Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Lwowskiego i teczkę egzaminacyjną pisarza. Na podstawie spisu wykładów, na które uczęszczał Grabiński udało odtworzyć się nazwiska konkretnych profesorów i kolegów-studentów, którzy mogli wpływać na jego horyzonty myślowe, a także adresy pod którymi mieszał w okresie studiów. Co więcej, okazuje się, że erudycję Grabiński w dużej mierze zawdzięczał olbrzymiej pracowitości, rzetelności w podchodzeniu do obowiązków i obyciu w świecie ówczesnych intelektualistów lwowskich.

Artur Jabłoński (Toruń)

Krytyka teatralna o Willi nad morzem Stefana Grabińskiego

W niniejszym artykule szczegółowo przedstawiono historię recepcji krytycznoliterackiej pierwszego dramatu Stefana Grabińskiego. Autor omawia teksty poszczególnych recenzji, szukając ich punktów wspólnych i próbując rozstrzygnąć, co zaważyło na negatywnej ocenie dzieła wybitnego nowelisty. Wśród zarzutów znaleźć można wytykanie niezrozumienie zasad sztuki dramatycznej, niewiarygodność postaci, brak akcji, co razem składać się miało na tzw. „nowelizowanie dramatu”.

Katarzyna Trzeciak (Przemyśl-Kraków)

Grabiński bajkopisarzem? Czyli kilka słów o Ciuciubabce

Tekst jest próbą odczytania Ciuciubabki Stefana Grabińskiego jako opowieści o szczególnym typie twórczości literackiej. Gra w ciuciubabkę, której kluczową zasadą są zasłonięte oczy, może być potraktowana jako metafora pisania zamkniętego na rzeczywistość i zafiksowanego jedynie na fantazjach podmiotu. Bohater Ciuciubabki, Grześ Lutomski, stopniowo osuwa się w całkowitą izolację wobec rzeczywistości, zamykając się w świecie własnych projekcji. Wyrazem tego jest zabawa w pustym pokoju, gdzie jedyne, co bawiący się może napotkać, to własne fantazje. Taki typ twórczości artystycznej nie dopuszcza głosów z rzeczywistości. Dla Grabińskiego, który w wielu swoich tekstach upominał się właśnie o zachwyt nad takimi głosami, ten typ pisarstwa wydaje się jałowy i zogniskowany jedynie na samym sobie.

Michał Budak (Katowice)

Cień Bafometa jako summa inspiracji twórczych Stefana Grabińskiego.

Autor pracy zaprezentował interpretację Cienia Bafometa Stefana Grabińskiego w kontekście najważniejszych dla jego twórczości inspiracji. Po ukazaniu, w jaki sposób Grabiński przekuwa swój pogląd na świat w literaturę, wykorzystał otrzymane wnioski do wyjaśnienia najbardziej problematycznych fragmentów analizowanego utworu. Dzięki takiemu podejściu Cień Bafometa ukazany został jako dzieło łączące w sobie wszystkie najważniejsze inspiracje Grabińskiego. Na koniec przedstawił możliwe konsekwencje i kontynuacje tych rozważań, z których najważniejsze to wykorzystanie powieści Grabińskiego do badania nie tylko twórczości pisarza, ale też całego gatunku fantastyki.

Andrzej Juszczyk (Przemyśl-Kraków)

Domy złe. Motyw upiornego miejsca w opowiadaniach Stefana Grabińskiego

Rozważania poświęcone są specyficznemu sposobowi kształtowania przestrzeni w opowiadaniach Stefana Grabińskiego: zarówno jako tła dla akcji, ale też i jako ważnego składnika wytwarzanego przez tekst efektu grozy. Jej odpowiednia konstrukcja może ewokować poczucie lęku i zagrożenia, jest też podobnie jak irracjonalne zdarzenia narzędziem dla tworzenia atmosfery i klimatu opowieści. Może też jednak pełnić sama w sobie istotne funkcje znaczeniotwórcze. Tytułowe „domy złe” to takie właśnie elementy świata przedstawionego utworów Stefana Grabińskiego, które odgrywają szczególną rolę w kształtowaniu nastroju grozy. Wydaje się, że w utworach Grabińskiego mamy do czynienia z przedstawieniem właśnie takiej struktury osobowości ludzkiej, łączącej dwie sfery: jawy i snu, będące dwoma emanacjami tego samego ukrytego jądra naszej natury. Specyficznie ukształtowana przestrzeń w jego opowiadaniach jest narzędziem do symbolicznego pokazania ich dziwnej, bo przecież nieuświadamianej, ale realnej współobecności.

Eliza Krzyńska-Nawrocka (Tarnów)

Przestrzenie przemienione (Kreacja świata w prozie Stefana Grabińskiego)

Tematem artykułu są przestrzenie opisywane i stwarzane przez Stefana Grabińskiego, które nazywam przestrzeniami przemienionymi. Szczególna uwaga została zwrócona na tzw. „przestrzenie przemienione”. Rozważania zawarte w tej pracy skupiają się wokół problemu przestrzeni mitu i najważniejszego zagadnienia opętania przestrzenią i przestrzeni przeklętych.

Artykuł koncentruje się wokół złożonej kwestii przestrzeni i relacji pomiędzy przestrzenią opisanych w tej prozie. Skupia się także na przestrzeniach iluzorycznych, znaczeniu metaforycznym snu i wizji. Artykuł dotyczy zagadnienia ruchu i myśli ludzkiej, jako nadrzędnego elementu, który może tworzyć świat.

Grabiński był zafascynowany wielokrotnością życia. Człowiek i świat nie są jednowymiarowi w jego pracach. Rzeczywistość jest zmultiplikowana. W tej rzeczywistości człowiek jest samotny i czuje się wyobcowany z otaczających go przestrzeni, lecz jest w nich jednocześnie uwięziony.

Krzysztof Bortnik (Przemyśl)

Polskie adaptacje filmowe opowiadań Stefana Grabińskiego

Autor omawia adaptacje filmowe opowiadań Stefana Grabińskiego (1887-1936), wybitnego prozaika, przedstawiciela nurtu fantastycznego w literaturze polskiej. Artykuł obejmuje krajowe ekranizacje utworów pisarza z lat 1927-1986: Kochankę Szamoty Leona Trystana, Ślepy Tor i Pożarowisko Ryszarda Bera,Dom Sary i Problemat Czelawy Zygmunta Lecha oraz Nikt nie jest winien Ryszarda Zatorskiego. Autor porusza też problem „przekładalności” prozy Grabińskiego na „język filmowy”.

Jakub Knap (Kraków)

Z zagadnień „grabińszczyzny”: casus Janusza Meissnera (rekonesans „wpływologiczny”)

Artykuł poświęcony jest zagadnieniu tzw. „grabińszczyzny”, czyli oddziaływaniu twórczości Stefana Grabińskiego (1887-1936) na pisarzy mu współczesnych. Szczegółowa analiza dotyczy wybranego aspektu tego zjawiska: obecności wpływów prozy Grabińskiego (zwłaszcza cyklu nowel Demon ruchu) w międzywojennej „lotniczej” beletrystyce Janusza Meissnera (1901-1978).

Część pierwsza rozprawy stanowi wprowadzenie do zagadnienia „grabińszczyzny”: charakteryzuje to zjawisko, ukazuje jego genezę i przebieg. Część druga jest próbą analizy porównawczej nowel Grabińskiego i Meissnera: określenia charakteru i proweniencji wytropionych zapożyczeń i filiacji w oparciu o klasyfikację typologiczną Dionýza Ďurišina. Część trzecia koncentruje się na różnego rodzaju innowacjach i różnicach w utworach Meissnera względem pierwowzorów Grabińskiego. Analizy te prowadzą do wniosku, iż Meissner był nie tylko naśladowcą Grabińskiego, ale także „adaptatorem” jego twórczości.

Warto zauważyć, iż fenomen „grabińszczyzny” nie doczekał się jak dotąd szczegółowych analiz badawczych, choć stanowić może cenne źródło informacji w badaniach nad recepcją fantastycznej prozy Grabińskiego, potwierdzające jej niezwykłą popularność w okresie międzywojennym.

Maria Barłowska (Katowice)

Litteraria w rękopiśmiennym inwentarzu ksiąg Krzysztofa Tomasza Drohojowskiego

Krzysztof Tomasz Drohojowski jest znany jako wnuk kalwinista, który odnowił nagrobki swoich przodków w przemyskiej katedrze. Anonimowy spis książek zachowany w rękopisie Biblioteki Ossolineum 229 I jest także interesującym dokumentem jego życia (jak stwierdziła Karolina Schuster). Inwentarz składa się z 526 pozycji, ksiązki były zapakowane w pięciu beczkach i uporządkowane według formatu. Typowe opisy są krótkie i nieprecyzyjne, często fragmentaryczne, odnoszą się zarówno do druków, jak i rękopisów. Litteraria były ważną częścią kolekcji. Drohojowski posiadał liczne dzieła literatury klasycznej (ale utwory Hezjoda i Homera w tłumaczeniach łacińskich) i liczne zbiory poezji neołacińskiej. Część kolekcji odziedziczył, co prawdopodobnie wyjaśnia np. odnotowanie trzech egzemplarzy Gofreda, czy zbioru „dawnych wierszów”. Interesowała Drohojowskiego literatura okolicznościowa i książki emblematyczne, szczególnie katalogi władców. Najczęściej notowanym polskim poetą współczesnym jest Samuel ze Skrzypny Twardowski. Najbardziej popularnym autorem z początku XVII w. Hieronim Morsztyn, reprezentowany nie tylko przez swoje drukowane romanse, ale też „Manuskrypt wierszów Ks. Morsztynowy” (II, 4, 22).

Anna Łosowska (Lublin)

Druki oficyn przemyskich w Bibliotece UMCS

(ze zbiorów Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu)

Trudne lata powojenne i problemy finansowe Towarzystwa Naukowego Przemyskiego sprawiły, że w 1951 roku Zarząd Towarzystwa zdecydował o likwidacji księgozbioru bibliotecznego. Liczący 14000 tomów księgozbiór został podzielony i przekazany różnym instytucjom. Jednym z beneficjentów b. biblioteki TPN został Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, a konkretnie Biblioteka, która w 1956 roku zakupiła 7565 woluminów książek. W tej liczbie znalazły się publikacje oficyn przemyskich, niektóre mało znane badaczom rynku księgarsko-wydawniczego miasta. W artykule opisano 92 odnalezione tytuły. Uzupełniają one publikację Anny Siciak Druki przemyskie 1754-1939. Są ponadto świadectwem aktywności miejscowego środowiska intelektualnego miasta. Wśród autorów znaleźli się bowiem nauczyciele gimnazjalni, prawnicy, urzędnicy, a także duchowni. Problematyka utworów dobrze odzwierciedla zainteresowania miejscowej inteligencji.

„Rocznik Przemyski”

Zeszyt 2: Literatura i Język

literatura47a literatura47b

Rocznik Przemyski, tom 47 (2011) zeszyt Literatura i Język:

I. ROZPRAWY I STUDIA

JERZY STARNAWSKI, Jak poznawaliśmy Kasprowiczowy przekład Hussowskiego poematu
o żubrze. (How we learnt Kasprowicz’s translation of “Bison” by Hussowski)
ANDRZEJ KAIM, Stanisław Orzechowski i dylematy chrześcijańskiego humanizmu (Stanisław Orzechowski and dilemmas about Christian humanism)
PRZEMYSŁAW KRZYWOSZYŃSKI, Stanisław Orzechowski – ideolog demokracji nie tylko szlacheckiej
JERZY STARNAWSKI, Zimorowic – Kochanowski (Zimorowic – Kochanowski)
ANNA SICIAK, „Roczniki Samborskie” i jego twórca, Gothilf Kohn. Przemyśl 1881-1886 (“Roczniki Samborskie” (The Yearbooks of Sambor) and its publisher Gothilf Kohn. Przemyśl 1881-1886)
TOMASZ PUDŁOCKI, Przyczynek do przemyskiego okresu w życiu Stefana Grabińskiego. Przypuszczalne autorstwo noweli Portret (Monograph on the Przemyśl period of Stefan Grabinski’s life and a short story “Portret” [“Portrait”], presumably of his authorship)
ADRIAN MIANECKI [OPRAC.], Trzy nieznane szkice Stefana Grabińskiego (Three unknown sketches of Stefan Grabiński studied by Adrian Mianecki)

II. MISCELLANEA

STEFAN GRABIŃSKI, Dwaj Zimorowicze. Kwestia autorstwa Sielanek. Podali do druku i opracowali Tomasz Pudłocki i Jerzy Starnawski. (Two Zimorowices)
MARIA GRZĘDZIELSKA, Przemyskie kartki z zamierzonego pamiętnika, podała do druku Anna Łosowska (Maria Grzędzielska’s Przemyśl’s pages of a deliberate diary, given to print by Anna Łosowska)

III. HISTORIA MÓWIONA

JERZY BARTMIŃSKI, Historia mówiona – czyli nobilitacja perspektywy „zwykłego człowieka”
MONIKA ŁASZKIEWICZ, „Bo Żydy to też ludzie”. Relacje o Żydach z Biłgoraja i Krasiczyna

Streszczenia artykułów zeszytu Literatura i Język „Rocznika Przemyskiego" tom 47 (2011)

I. Rozprawy i studia

Jerzy Starnawski, Jak poznawaliśmy Kasprowiczowy przekład poematu Hussowskiego o żubrze
Na początku autor rozważa hipotezy o pochodzeniu Mikołaja Hussowskiego z Wielkiego Księstwa Litewskiego lub z Hussowa koło Łańcuta. To przypuszczenie usprawiedliwia zajęcie się poetą w „Roczniku Przemyskim”. Jan Kasprowicz nie ogłosił w całości swego przekładu poematu o żubrze; ogłosił tylko wykład wygłoszony w Uniwersytecie Lwowskim (1913), zestawiający poemat z Panem Tadeuszem. W dwudziestoleciu międzywojennym starano się wydać tekst zachowany (Józef Birkenmajer, Ryszard Gansiniec), ale nie doprowadzono planu do końca. Wydano tekst łaciński i przekład w Białowieży w r. 1994, wznowiono w Supraślu w r. 2007.

Ks. Andrzej Kaim, Stanisław Orzechowski i dylematy chrześcijańskiego humanizmu
Stanisław Orzechowski (1513-1566) ma opinię jednego z wybitniejszych przedstawicieli renesansowego humanizmu w literaturze i kulturze polskiej. Jest „człowiekiem renesansu”, renesansowym humanistą, wybitnym filozofem i teologiem. Mimo upływu czasu, jest postacią niezwykle interesującą dla badaczy literatury, kultury, cywilizacji, filozofii i teologii. W czym tkwi siła jego wielkość? Czy w jego osobistych walorach? Czy w sile sztuki pisarskiej? Czy w uniwersalizmie głoszonych poglądów? Niniejsze refleksje są próbą poszukiwań możliwie spójnej odpowiedzi. Szanse na jej powodzenie daje zastosowanie odpowiedniej metody, uwzględniającej kontekst historyczny, zwłaszcza, że jego twórczość ma charakter wybitnie religijny. Stąd konieczność uwzględnienia aspektu teologicznego, na którym wspiera się warstwa ideowa głoszonych poglądów i tytuł: Stanisław Orzechowski i dylematy renesansowej teologii. Orzechowski jest renesansowym humanistą, „człowiekiem renesansu”, ale także teologiem, w świadomości jemu współczesnych - „teologiem wielkim”. Jednak, wskutek nierozwiązanych dylematów renesansowej teologii jego myśl teologiczna pozostała osamotniona. Niewątpliwie jest teologiem doby renesansu i renesansowym teologiem. Jednak, nie mieści się w kanonie renesansowej teologii. Jaka jest różnica pomiędzy teologią renesansową i myślą teologiczną Orzechowskiego? W czym tkwi tego przyczyna? Orzechowski jest przedstawicielem chrześcijańskiego humanizmu, ideowo i chronologicznie pierwotnego. Renesansowy humanizm winien być jego kontynuacją. Niewątpliwie kontynuatorem, wbrew zawirowaniom historii jest Stanisław Orzechowski. Jest to teza dla niniejszych refleksji. Zarysowana w nich problematyka koncentruje się na wskazaniu sposobów jej udowodnienia.

Przemysław Krzywoszyński, Stanisław Orzechowski – ideolog demokracji nie tylko szlacheckiej
Celem artykułu jest przedstawienie Stanisława Orzechowskiego jako ideologia demokracji szlacheckiej. Ideologia szlacheckiej złotej wolności stworzyła wzorzec politycznej wolności i indywidualnego zaangażowania w system politycznej demokracji. Obraz Rzeczypospolitej szlacheckiej stał się symbolem modelu praw sejmowych, wolności i praw jednostek. Badania historyczne i ideologiczne nad wpływem Orzechowskiego na wykształcenie się tych wzorców wciąż są ważne i wymagają dalszych, pogłębionych analiz. Pozwalają na spojrzenie na relacje pomiędzy jednostkami, państwem a społeczeństwem. Wciąż są pożyteczne, aby odpowiedzieć na pytania naukowe, dotyczące problemów funkcjonowania Rzeczypospolitej czasów Orzechowskiego, ale i współczesnych modeli demokracji i ich korzeni.

Jerzy Starnawski, Zimorowic – Kochanowski
Autor wyszukuje reminiscencje z poezji Kochanowskiego w Roksolankach wydawanych pod imieniem Szymona Zimorowica i w Sielankach nowych ruskich traktowanych jako dzieło Bartłomieja Zimorowica. Zapożyczenia z Kochanowskiego są i w jednym zbiorze i w drugim wykorzystywane twórczo. Autor kwituje istniejącą literaturę przedmiotu.

Anna Siciak, „Roczniki Samborskie” i ich twórca Gothilf Kohn. Przemyśl 1881-1886
Spośród wydawnictw związanych z Przemyślem w ciągu XIX w. najdłużej utrzymywało się czasopismo „Roczniki Samborskie”. Pojawiło się w Przemyślu w 1881 roku. Wtedy właśnie, ich redaktor i wydawca Gothilf Kohn (1844-1919) przeniósł wydawanie tego rocznika z Sambora do Przemyśla. „Roczniki Samborskie” ukazywały się ponad 20 lat (1877-1899), z tego 6 lat w Przemyślu. Pasją Gothilfa Kohna – samouka żydowskiego pochodzenia, literata i społecznika, była popularyzacja literatury polskiej. W kolejnych tomikach „Rocznika Samborskiego” zamieszczał m. in. utwory znanych ówczesnych pisarzy i poetów. Często na łamach tego rocznika były obecne debiuty literackie. Pojawiały się tam również utwory niemieckojęzyczne, które sam przekładał na język polski. Jednym z celów redaktora było pobudzanie twórczości literackiej społeczeństwa galicyjskiego. Dochód z „Roczników Samborskich” był przeznaczany na cele dobroczynne. Charakterystyczną postać Gothilfa Kohna: niski, garbaty, chodzący o kulach, z kieszeniami zawsze wypchanymi książkami, znali niemal wszyscy w Galicji. Jeździł z miasta do miasta, gdzie poszukiwał i przekonywał przedstawicieli polskiej inteligencji do wykupienia prenumeraty swojego pisma. „Roczniki Samborskie” były abonowane także poza Galicją, na pozostałych ziemiach polskich. Gothilf Kohn to przykład połączenia wielkiej fascynacji polską literaturą oraz pasji społecznikowskiej.

Tomasz Pudłocki, Przyczynek do przemyskiego okresu w życiu Stefana Grabińskiego
Autor podaje uzupełnienia do swego artykułu dotyczącego wyjątku z biografii Grabińskiego (Przemyski okres w życiu Stefana Grabińskiego, „Rocznik Przemyski” 2006, t. 42, z. 3 Literatura i Język, s. 71-86). Omawia środowisko, w którym przyszło pisarzowi-nauczycielowi mieszkać w latach 1917–1921 oraz przyczyny jego wielce mówiącej absencji w życiu społeczno-kulturalnym Przemyśla. Poddaje też analizie utwór Portret, ogłoszony pod pseudonimem Hape w 1920 r. na łamach „Ziemi Przemskiej”, rozważając, czy mógł on zostać napisany przez Grabińskiego czy też nie.

Trzy nieznane szkice Stefana Grabińskiego. Opracował Adrian Mianecki
Prezentowane artykuły Stefana Grabińskiego, mieszkającego i pracującego w Przemyślu w l. 1917-1920, dotyczą osób, które odegrały w jego życiu rolę szczególną. Pierwszy z nich został poświęcony dorobkowi krytycznoliterackiemu najbliższego przyjaciela pisarza, Jerzego Eugeniusza Płomieńskiego (1893-1969). Grabiński zakreśla w nim linię światopoglądową literata i rekonstruuje jego system wartości stosowany przy ocenie dzieł literackich. Podobne w wymowie są dwa kolejne szkice, utrzymane w niezwykle przychylnym tonie, w jakich pisarz zajmuje się sylwetkami i działalnością Tymona Terleckiego (1905-2000), historyka literatury i teatrologa, autora bardzo wnikliwego studium na temat twórczości Grabińskiego opublikowanego w okresie międzywojennym, oraz Wilama Horzycy (1889-1959), inscenizatora, krytyka teatralnego, dyrektora w różnych okresach największych scen w Polsce. Ostatni artykuł jest szczególnie interesujący, ponieważ może stanowić świadectwo bezpośredniego wpływu jednej z najważniejszych postaci w historii teatru polskiego na kształt dramatopisarstwa Grabińskiego, którą to dziedzinę fantasta uważał za najważniejszą w swym dorobku artystycznym.

II. Miscellanea

Stefan Grabiński, Dwaj Zimorowicze
Stefan Grabiński (1887-1936), wybitny prozaik, był nauczycielem szkół lwowskich i przemyskich. W „Roczniku Przemyskim” poświęca się mu nie pierwszy artykuł. Tym razem podaje się znalezisko Tomasza Pudłockiego we Lwowie: pracę Grabińskiego warunkującą zakończenie studiów polonistycznych w Uniwersytecie Lwowskim egzaminem nauczycielskim. Pracą tą, o dwu Zimorowicach, włączał się Grabiński do aktualnego wówczas sporu (K. J. Heck, K. Jarecki) o to, czy był jeden czy dwu Zimorowiców. Tekst odczytał T. Pudłocki, filologicznie opracował Jerzy Starnawski przy udziale T. Pudłockiego.

Maria Grzędzielska, Przemyskie kartki z zamierzonego pamiętnika, podała do druku Anna Łosowska
Maria Grzędzielska w swoich wspomnieniach z młodości spędzonej w Przemyślu w latach 1910–1919 wspomina miejsca i ludzi, z którymi miała kontakt. Poza szeregiem informacji o jej własnej rodzinie, sporo miejsca poświęca ludziom z różnych grup społecznych, które tworzyły środowisko Przemyśla tuż przed wybuchem I wojny światowej i podczas jej trwania. Topografia dzielnicy, w której mieszkała, wraz z odzwierciedleniem realiów życia codziennego zostały bardzo wiernie odtworzone. Nie brak też informacji o elicie miasta, z którą rodzina autorki miała najwięcej do czynienia, a także środowisku Gimnazjum Anny Rachalskiej, którego autorka była uczennicą.

III. Historia mówiona

Jerzy Bartmiński, Historia mówiona, czyli nobilitacja perspektywy „zwykłego człowieka”
Autor omawia metodę badań historycznych i socjolingwistycznych, jaką jest oral history, przedstawiając pokrótce jej genezę i popularność. Zwraca uwagę, że metoda ta pomaga utrwalać opowieści przekazywane w nieoficjalnym obiegu w małych kręgach – rodzinnych, sąsiedzkich, lokalnych, które następnie są naukowo opracowywane. Oral history pozwala uchwycić te problemy „zwyczajnej codzienności”, które zazwyczaj bywają pomijane. Co więcej, dopuszcza do głosu tzw. zwykłych ludzi, pomagając ocalić tym samym doświadczenia jednostki i jej perspektywę oglądu świata.

Monika Łaszkiewicz, „Bo Żydy to też ludzie”. Relacje o Żydach z Biłgoraja i Krasiczyna
Autorka zamieszcza materiały zebrane w Krasiczynie (w latach 2009 i 2011) i w Biłgoraju (w roku 2008) podczas badań terenowych studenckiego Koła Naukowego Etnolingwistów Uniwersytetu Marii Curie-Skłodkowskiej w Lublinie w ramach programu „Ratujmy historię”, którego głównym celem było zarejestrowanie wypowiedzi konkretnej grupy narratorów. Większość z nich to naoczni świadkowie wydarzeń II wojny światowej, pamiętający Żydów z tamtych czasów. Drugą grupę stanowią Polacy urodzeni tuż przed II wojną światową, których wypowiedzi służą raczej rekonstrukcji polskiego myślenia o Żydach niż odnoszą się do konkretnych wydarzeń. Publikowane teksty zostały podzielone na cztery grupy tematyczne: 1) życie codzienne Żydów, 2) relacje międzysąsiedzkie, 3) wspomnienia z czasów Zagłady, 4) lokalne działania na rzecz ocalenia pamięci o Żydach.

Dotychczas wydane tomy „Rocznika Przemyskiego” zeszyt Literatura i Język:

Szczegółowy wykaz bibliograficzny Rocznika Przemyskiego tomy I-XXX jest opublikowany w „Roczniku Przemyskim”, t. XXIX-XXX, 1993-1994 [druk: 1994], z. 10, Bibliografia zawartości „Rocznika Przemyskiego”, tom I-XXX za lata 1909-1994, oprac. Z. Budzyński, ss. 50.
Od roku 1994 teksty z zakresu Literatury i Języka ukazują się w zeszytach:
R. 31: 1995, z. 3, Literatura i Język, red. J. Starnawski, ss. 108.
R. 33: 1997, z. 1, Literatura i Język, red. J. Starnawski, ss. 76.
R. 34: 1998, z. 1, Literatura i Język, red. J. Starnawski, ss. 92.
R. 35: 1999, z. 3, Literatura i Język, red. J. Starnawski, ss. 102.
R. 36: 2000, z. 2, Literatura i Język, red. J. Starnawski, ss. 76.
R. 37: 2001, z. 2, Literatura i Język, red. J. Starnawski, ss. 116.
R. 38: 2002, z. 1, Literatura i Język, red. J. Starnawski, ss. 116.
R. 39: 2003, z. 1, Literatura i Język, red. J. Starnawski, J. Bartmiński, ss. 178.
R. 40: 2004, z. 3, Literatura i Język, red. J. Starnawski, J. Bartmiński, ss. 144.
R. 41: 2005, z. 3, Literatura i Język, red. J. Starnawski, J. Bartmiński, ss. 160.
R. 42: 2006, z. 3, Literatura i Język, red. J. Starnawski, J. Bartmiński, ss. 148.
R. 43: 2007, z. 3, Literatura i Język, red. J. Starnawski, J. Bartmiński, ss. 148.
R. 44: 2008, z. 3, Literatura i Język, red. J. Starnawski, ss. 122.
R. 45: 2009, z. 3, Literatura i Język, red. J. Starnawski, ss. 148.
R. 46: 2010, z. 3, Literatura i Język, red. J. Starnawski, J. Bartmiński, ss. 138.